Carta de Logu Eleonora di Arborea Leggi e Ordinamenti Capitoli 1 - 20
Charta de Logu Elianora de Arbarče Capitulos 1 - 20
1 - De qui offenderet sa segnoria.
Ordinamus qui alcuna persona tratarit et consenterit qui nos over
alcunu figiu nostru over donna nostra o figios nostros o donna
issoro esseremus offesidos o faghirint offender et consentirent qui
esseremus offesidos deppiant esser postu supra uno carro et
attanagiadu pro tota sa terra nostra d'Aristanis. Et poscha si
deppiat dughiri attanagandolu infini assa furca et in nie si furchit
quindi morgiat. Et issos benes suos totu deppiant esser appropiadus
assa corte nostra dum modo quissa donna sua coyada assa sardisca,
over adodas nostra; perdat sa parti sua in casu qui no si achaptarit
culpabili in alcunu attu. Et si alcuna persona qui esseret in su
dictu trattadu lu fagheret ad intender annos inantes qui nos illu
ischiremus siat illi perdonadu sa dicta pena et no di siat punidu et
depiat aviri premiu et gracia de su espale sari qui at aver fattu de
su dictu trattadu.
2 - De qui tractarit traycioni o desonore.
Item ordinamus: qui si alcuna persona tractarit consenterit causas
alcunas pro sa quali nos perdiremus honore terra over castellu de
cussos qui amus hoi o de cussos qui aquistaremus dae como inantes
deppiant esser istrarinadus acoha de cuallo pro totu sa terra nostra
d'Aristanis et poscha infini assa furca et inie sind furchet quindi
morgiat, et issos benes suos tottu appropriadus assu rennu. Si
veramente qui in casu su dictu traditore avirit mugere et esseret
coyada assa moda sardisca que dicta mugere appat sa parti sua senza
mancamentu alcunu secundu qui in su dictu capidulo si contenet. Et
si avirit appidu mughere pro inantes assa sardisca de sa quali
havirit alcunu figio o figias. Cussu figiu o figios comente heredes
de cussa mama issoro appant et aver deppiant sa parti issoro de sos
benes predictos secundu usanza sardisca senza mancamentu alcunu
secundu cantu naradu de supra pros sos atteros. Et si esseret coyada
adodas a modo pisaniscu su simili sas dodas suas senza alcunu
mancamentu pro qui no est ragione qui issos perdant pro culpa et
defectu de su padre et de su maridu. Et semper si intendat qui
ciascunu creditore qui havirit at riciver inantes que su dictu
maleficiu esseret perpetradu et factu qui siat pagadu de tottu que
iustamente at mostrare qui appat a reciver.
3 - Qui ochirit homini.
Bolemus et ordinamus que si alcuna persona ochirit homini et est
indi confesso insu judiciu, over convinto secundu cussu ordini de sa
ragoni comendat. Siat illi segada sa conca in su logu de sa iusticia
pro modu qui ndi morgiat et pro dinari alcunu no campit. Salvu si su
dictu homini hochirit deffendendo asi sa quali deffensa deppiat
provari et mostrare legittimamente pro bonos hominis infra dies XV
dae sa die qui l'at esser comandado pro issu armentargiu nostru de
logu over per atero officiali nostru at qui sa dicta causa esseret
comissida. Et in casu qui provarit aver mortu su dictu homini
deffendendo asi comente est naradu de supra no siat mortu et pena
alcuna no patiscat et no paghit. Et si pro ventura auenerit qui plus
hominis esserent in compagnia de pari et unu de cussos hochirit
alcunu attero homini. Et issos ateros qui no esserent in culpa assa
dicta morte no benerent assa corte et no si isculparint
legittimamente que issus no furunt culpabilis nè confentivilis assa
morte de cussu tali homini. Infra tres dies qui issos siant punidus
et condennadus a morte comente etissu qui havirit mortu su dictu
homini; in provisamente et no cun animu deliberadu et no
pensadamente ma pro causa fortunabili secundu qui solint a venne
multos desastros. Bolemus qui in tali casu ister et istari depiat at
arbitriu et correctione nostra.
4 - Idem.
Constituimus et ordinamus qui alcunu homini hochirit at alcunu
atteru homini minando over correndo a cavallo in plaza, o in bia, o
in campu, o in silva, o in attero modu qui cussu homini qui havirit
mortu su dittu homini siat mortu si parit ver et simili assus bonus
hominis et juigantis de sa Corona qui sientimente et cum animo
deliberado de illu appat mortu. Et si cussu homini qui adi haviri
mortu su dictu homini gasi minandu cavallu comenti est naradu
desupra no l'averit mortu a voluntadi sua et siat istadu disastro.
Siat tentu et missidu in pregioni et siat in ambitrio nostru de illi
condennari pro sa dicta morti.
5 - De venenu.
Item ordinamus qui si alcuna persona maschiu o femina darit ad
mandigare, over abiere alcunu venenu malu, o tosighu de su quali
poderet morri su homini, over sa femina o a qui esseret dadu sindi
esseret confessu, over qui illi esseret provadu legittimamenti et
morret inde su homini. over sa femina ad qui esseret dadu. Si est
homini cussu qui adi fattu su dictu mali siat infurcadu quindi
morgiat. Et si esseret femina siat arsida et no campit pro dinari
alcunu. Et si cussu ad qui silu darit su dito toscho, over venenu no
di morrit ni havirit mancamentu de sa persona: siat illi segada sa
manu destra et pro dinari alcunu no campit qui no li siat segada. Et
issu simili siat condennadu cussu qui si accatarit in culpa et in
consentimentu de tali casu. Et intendat si qui cussu qui at haviri
comissidu su dictu maleficiu paghet et pagare deppiat sas dispesas
mancamentos dannos et interesses qui at aviri appidu et incurfu
cussu a quini esseret dadu su ditu venenu gasi demehigos comenti et
demeighissas et ateras causas necessarias a provigione de duos o
tres bonus hominis electos pro issa corti.
6 - De tenne su malefactore.
Bolemus et ordinamus qui si alcuna persona esseret morta in alcuna
villa de foras o inconfines et habitationes de sa villa siant
tenudus sus juradus de sa dita villa de prouare et de tenne su
malufactore et dellu batire tentu assa corti nostra infra unu mese:
pro faghirende sa justicia. Et in casu que su malufactore no
tenerent et nolu batirent assa corti nostra. Infra su dictu tempus
paghint sos juradus totu et issos hominis de sa dita villa pro sa
maquicia et prosa negligentia issoro pro que no tensierunt su
homini. liras ducentas si est sa villa manna. Et issa villa pitzina
paghit liras centu. Et si cussu homini qui havirit mortu su homini
fuirit et nò si poderet haviri infra su dito tempus de uno mese siat
isbandidu daesas terras nostras et issos benes suos totu siant
conficadus assa corte nostra. Referuando pro sas ragiones de sas
mugeres et de sos figios que havirint de atera mugere qui no quirint
appidu sa parti pertinenti ad issos pro parti de sa prima mugheri.
Et similimenti si intendat faluas sas ragiones de sos creditores qui
havirent ad ricivir supra sos benes decussos. Et si pro alcunu
tempus cussu homini qui havirit mortu su homini beneret in forza
nostra no essendo sidado siat illi tagiada sa testa pro modu quindi
morgiat. Et niente de minus ogne persona illu pozat offendere in
persone et dareli morte senza incurrere pena ne maquicia alcuna
duranti su dictu tempus de su isbandimentu suo.
7 - Qui est isbandidu.
Constituimus et ordinamus: qui si alcunu esseret isbandidu dae sas
terras nostras pro homicidiu, over pro alcuna atera occasione pro sa
quale deberet morre. Et beneret ad alcuna de sas villas nostras
senza essere fidadu et basadu pro nos, siant tenudos sos jurados et
hominis de cussa villa detenerellu et batirillu a sa corte nostra.
Et si no lu tenerent et batirint secundu que est naradu de supra
paghint sa villa manna assa corte nostra pro sa negligentzia issoro
liras XXV et ipsa villa pitzina liras XV. Et iso maiore de cussa
villa de pro se liras X et ciascuno jurado liras V. Et cio
sintendat si sus hominis de cussa tali villa illu ischirint et
alcunu homini de sa dita villa illu recivirit et receptarit cussus
talis isbandidus palisimenti et at fura et daris illi aiuda o
consigiu o fauore silli est prouadu paghit as su rennu liras centu.
Et si nò pagat isso atero homini pro se istet in presone ad
voluntadi nostra. Salvu si cussu isbandidu deneret a domo e sa
mogere o ver de su padri o de sa mamma o de su auio et auia o de su
figio o figia o de su fradi o de sa sorre carrali. Que cussas
persones no siant tenudos assa quicia de sa preditas liras chentu in
tottu ne in parti.
8 - Qui si ochiret
Item ordinamus quisi alcuna persona si hochieret isu istesu
apensadamenti in alcunu modu si deppiat istrasinare et infurcare in
alcuna furca que si deppiat faghere a prope de sa villa hui sat
ochier. et issu officiali de cussa villa deppiat fagheri iscriviri
totus sus benes suos. Infini ad atero comandamentu nostru. et
simigantemente a investigare et preghontare assos juradus et bonus
hominis de cussa villa de sa occagione pro iteu cussu homini set
esser mortu et icussu pregontu ad fagheri scriviri su quale pregontu
deppiat batiri annos de presente ad cio qui nos illu pozamus
mostrare assos sabios nostros pro consigiare nos in de cussu qui
damus auiri affagheri de sos dittos benes.
9 - De feridas
Volemus et ordinamus qui si alcunu homini at serre sunu at seteru
de ferro o de fusti o de pedra o de manu o ver de atera causa dundi
essirit sambini et nondi perderet membru sind est binchidu paghit
assu rennu pro sa ferida de ferro infra dies.xv.decat esser juygadu
liras XXV et si nò pagat infra dies XV decat esser juygadu siat
afrustadu over ischouadu pro issa terra. Et prosa ferida de fusti o
ver de pedra o de atera cà dundi esserit sambini paghit liras XV et
si nò pagat infra dies XV decat esser juygadu siat afrustadu over
iscouadu pro issa terra secundu quest narrado desubra. Salvu si sa
ferida si fagherit in sa faghi et romannet illoy alcunu signu
notabili et decreder qui paghit in cussu casu liras una infra dies
XV decat esser juygadu; et si nò pagat fazat sillu su simili signu
cat auiri factu in su simili logu et is sambini nò di esserit in sas
dittas feridas de ferro o de fusti o de pedra over de atera causa
paghit dae liras V infini in liras X consideradu la qualidadi de sa
persona quest offendida et qui offendet; et issu modu de su ecessu
comissu, et si nò pagat infra dies XV afrustent illu pro issa
terra. Et si alcunu delictu a vennet pro dixastro et qui nò esseret
fatu a pensadamente bolemus qui siat in arbitriu nostru et de bonos
hominis pro nos depudados comente est narradu de subra. Et si alcuna
de sas ditas feridas sindi perderet membru pro modu qui su membru
indi andarit attera over quindi esseret semmu perdat su simigiante
membru et pro dinari nexuno nò campit et si esseret membru
principali debilitadu paghit liras centu senza misericordia alcuna,
et prossu membru particulari esseret debilitadu paghit dae liras
centu ingiosso at arbitriu nostrum o ver de bonos hominis pro nos
deputados et semper si intendat sillu faghit defendendo assi et
prouarit illu legittimamenti qui no ndi siat tenudo appena
alcuna et si aluna persona ferret de sa manu insa faghi over tirarit
at alcunu sos pilos o ver qui ponnet at attiri sas manus insu pectus
over quillu istrazarit sos pannos o ver quillu getarit attera o ver
qui fagherit alchni de cio nò essirit paghit assu rennu liras tres
infini in liras ses considerandu sa qualidadi de sa persona
offesida qui ofendetet si nò pagat ister in pregioni a voluntadi
nostra. Salvu si sa persona ferida esseret mugeri o figiu o figiu de
figiu o fradi carrali o sorre o nebodi de fradi over de sorri o ver
famigili suo qui istarit at imparare qui cussu quillat ferre essendo
pro issu fatu modu quest naradu de subra illu pozat batiri et
castigare a conzadamenti et in cussu actu nò di paghit pena alcuna
et itendat si qui pena alcuna nò paghit silli bogarit sambini daessa
buca o ver daessu nassu over quillu iscarrafiarit insa fachi o in
atera parti de sa persona sua qui danno nò di auirit, et simili si
intendat de sus tudores et curadores de alcunos minores qui
castigarint et batirint cussos qui instant supta cura et tudoria
issoro qui nò di paghint pena alcuna castigandolus pro issu ditu
modu, et si alcuna persona fagerit de sas ditas maqui cias qui suntu
naradas de subra et si paghi indi poderent et bolerent fagheri chun
icussa persona at qui auirit offesidu deppiat benne daenante de su
officiali si fazat sapaghi. Et nos pro amore de deus perdonamus pro
sa dicta paghi fata sa quarta parti de cussa maquicia qui at deber
pagare.
10 - De feridas.
Constituimus et ordinamus: subra sos et cussos maleficios et
feridas incertas que si alcuna persona esseret ferida de nocte over
ancu adde die et nò loy averit testimongios nò siat cretidu. Et
ciascuna persona qui siat de bona famma et siat feridu siat crectidu
a fragramentu suo hui no auirit testimongios ecceptuadas assas
predictas causas et a prouisioni de su officiali et de su consigiu
suo. Et si sa persona achufanti oppaciente no esseret de bona famma
et achufarit persona qui esseret de bona fama istet a provigione de
su officiali et consigiu suo predictu, et si aueneret una briga
inter duos over pluspersonas qui feridas o percussiones illy
inchurrerent et no si poderent provare discretamente quales decussos
averit factu sa briga sa condennagione qui si averit assa corte
paghint totu cio est cussas personas qui esserent istadas assa dita
briga participantes pro quantas feridas santi acaptare et in cussas
causas si intendat inferidas qui no bie siat morte nen perdimentu de
membru et acio qui secundu sos colpus sas laxas cussos assos quales
at esser comissidu pro nos las pozant atazari secundu su colpu over
colpus qui ant esser factus su officiale qui at mandare sas
maquicias las deppiat ordinamente mandari scriptas declarando su
colpu qui at esser mannu et issu colpu qui at esser pizinu.
11 - A faltegu.
Item ordinamus: qui si alcuna persona asaghirit ad alcuna persona
atera cum arma assa domo hui istarit o in terra o in bingia sua hui
esseret profaguiri factos suos paghit plus de cussu qui est ordinadu
desupra de sas maquicias cio est silu offendet in persona sodhus
100, et si nolu offendet paghit sodhus L, et si lu assaghirit senza
arma ad alcunu de sus ditos logus et offenderet illu paghit liras
tres, et si no lu offenderet paghit pro sa asaghida sodhus XXX, et
si in atero logu chi de cussus qui sunt naradus de supra illu
assaghirit et offenderet illu paghit sodhus XL, et si no lu
offenderet paghit sodhus XX, et cio sintendat si de sas dittas
causas o alcuna de cussas indi esseret binchidu.
12 - Feridas.
Volemus et ordinamus: qui si alcuna persona asseret ferida et qui
sa ferida esseret perigulosa qui si dunitarit de morti cussu homini
qui auirit factu sa dicta ferida depiat istari in pregione infini
atantu qui su meyghu o ver meyghos ant narre pro fragamentu issoru
qui cussu homini feridu siat foras de perigulu de morti pro cussa
ferida tanti cum liberatione de bonos hominis, et si si dubitarit de
cussa ferida istet in pregione infini LX dies et passadu su dictu
tempus de LX dies: et infra su dictu tempus su feridu no esseret
mortu siat liberadu su delinchente de sa morti et paghit sa maquicia
de sa ferida assa corte, et in casu que su ferido pro aventura
morret infra su dictu tempus de LX dies pro mala cura et guardia et
pro culpa sua, et auendo lassado su meyghu foras de dubitu qui cussu
delinquente no dimorgiat, ma paghit sa maquicia de sa ferida secundu
qui est naradu de supra.
13 - Strada.
Constituimus et ordinamus: qui si alcuna persona esseret tentu pro
robaria de strada publica et est inde binchidu siat inpicadu quindi
morgiat incussu logu hoead avere fatu sa dicta robaria, et no campit
pro dinari alcunu et in casu qui fagheret sa dita robaria foras de
strada publica zozo est in villa o in campu o in saltu sos hominis
de sa dicta villa hui ad fagher sa ditta robaria siant tenudos
detenni cussu tali robadore et batirillu assa corte, et sindest
bincidu paghit assa corte liras CC .dae sa die qui adi essere
iuygadu adies bindighu. Et si nò pagat issu o ver atero homini pro
se infurchent illu quindi morgiat. Et si nò lu tenerent sos hominis
de cussa villa: paghit sa villa manna liras una et issa villa
pitzina llzs.xxv, et isso dannu aqui ad essere factu. Et niente de
minus deppiat illu denunciare assa corte infra dies.xv.et siat
isbandidu dae sas terras nostras. Et si pro alcunu tempus benneret
in forza nostra paghit sa secunda pena si sa dita robaria auirit
fatu foras de strada publica. Et si nò pagat siat iusticiadu in
persona secundu qui est ordinadu in su punti capidulu. Et issos
benes suos si confischint assa corte. Reservando sas raxones de sas
mugeres secundu qui pro inantis est narradu in casu qui esseret
iusticiadu in persona.
14 - De inquisitzione.
Item ordinamus: qui si nò illoe auirit testimongios qui su
officiali procedat supra sa dicta causa pro via de inquisitione
secundu que in su secundo capidulu de qui ferit si contennet.
15 - De deliquentes.
Volemus et ordinamus: qui si su diliquente esseret tentu pro issu
officiali over hominis de sa contrada hui esseret factu su delittu
in liguno logu qui nò esseret franchu infra unu mese qui sa
contrada, over sa villa esseret libera de sa secunda maquicia. Et si
su officiali in hui esseret sa persona qui auirit factu su maleficio
no daret su brasu suo e favore adicussu officiali, over persones qui
lu requederent siat condempnadu in sa dita maquicia.
16 - Jurados de logu.
Constituimuset ordinamus: qui in ciaschuna villa si depiat ponne a
jurare pro jurados de logu in sa villa manna hominis.x.in sa pizina
hominis V sus megios hominis qui illos an esser a voluntadi de su
officiali. Et isso scripto de sos jurados villa ad villa homini ad
homini torrent a sa camera sus curadores dae cussa die ad Corona de
logu de sanctu pedru de lampadas ad pena de pagare liras VIII a sa
corte sos qualis depiant provari sas largas e furas qui si faghint
in sa villa o in sa aydatione de sa villa et detenne sos malos
factores et batirilus a sa corte, et si no los tenent paghit sus
jurados sodhus XX pro ciascaduno et paghint comonalimenti sus
hominis de sa villa et issos jurados su dannn ad cuyu at essere; et
issa maquicia assu rennu. Et siant cretidos sus juradus assu narre
issoro. si totu o sa maiore parte no esserent in concordia no siant
credidos et paghint sa maquicia secundu qui de supra narat. Et si
cussa persona cheseret dada de jurados boleret prouare legitimamenti
qui atera persona et no issu auirit factu sa dita fura, over accessu
qui in cussu casu issu siat liberu et de cussa persona a qui contra
esseret prouadu siat constritu apagari sa maquicia, et issu maiore
et jurados no siant però condennados pro qui auirint dada sa
maquicia adiscussu qui esseret defesu ma paghit sa maquicia cussu ad
qui at contra esser legittimamenti prouadu efurza sa quali proua
cusu cheseret dada de jurados deppiat mostrare infra uno mese. Et
similmente siant tenudos de faghire scrivire et colliri totu sas
ragiones de su rennu cantu si de colliri et pagari in savilla qene
esserent requestos pro ipso officiali issoro o maiore. Et icusa
persona que nò bolirint jurari pro juradu de credentia o pro andari
a chircari sas domos et logus pro sas furas paghit assu rennu pro
dognia bolta quindi adi essere requesto dae su officiali de sa
contrada liras VIII a sa corte et a su curadore boe uno, et isso
officiali o curadore qui adi essere siat tenudo pro sagramento de
prouarelu et denunciare lu assa corte qui at benne profaghere raxone
assa camera, et cussu capidulu no si intendat morte de homini ma de
cussu si obferuet secundu qui in su capidulu de que ochirit homini
si contenit.
17 - De maleficios sus jurados de logu hant a chircare.
Item ordinamus qui sos curadores cum sus ateros jurados de logu
siant tenudos de chircare sos dannos de sos hominis de savilla et
issos loghos hui ant auire suspectu dogna mese una bolta et siant
tenudos de chircare sas domos de sos merchedantis et negosantis cant
essere in sa villa duas boltas su mese icusu deppiant faghire sos
curdores ciaschuno mese sos curadores e jurados qui illoy ant essere
in sa villa. Salvu qui alcunu curadore over juradu usit esseret in
sa villa et siat andado in alcunu logu legittimamenti e senza fraudi
profagheri alcunu factu nostru o suo no di siat tenudo, ma cussos
juradus qui illoy ant assere in sa villa illu deppiant fagheri nò
lassando et nò remanendo percussu o percussos quidant mancare, et
intendat si que si assa domo intrant tres juradus o plus et chircant
illa bene sensa fraude qui siat tantu quantu et que siloy intrarint
totu sus jurados et in casu qui inzo esseret su curadore negligente
paghit assa corte sodhus C, et isso maiore de sa villa sodhus XL et
ciaschuno jurado sodus XX.
18 - Furas
Volemus et ordinamus qui cun su curador et issos jurados de logu
ant andare chircando sas domos et issos logus pro sas furas et
acatarint illoe algunu corgio de boe de baca o de cavallu o debba
mostret su qui lu adi auiri o qui loat acatari comenti siat suo
pegogiari o de domo sua o de ateri qui siledi auire a comandado et
si cussu nò mostrat siat tentu su homini et batidu assa corte et
paghit secundu qui narat sa Carta de Logu pro su furoni.
19 - De pregontari.
Constituimus et ordinamus: qui sos officialis de regnu o ver
curadores cant esser insas contradas siant tenudos de pregontare sos
jurados de ciaschuna villa tres voltas s'annu et no plus pro sas
furas et pro sas largas qui sant faghere in sa villa o insa aditioni
de sa villa. Et pro sos corgios qui ant esser acatados insa domos si
cussos officialis de rennu o curadores cant essere insas contradas
pozant batire pro iscritu su pregontu, et issu cant auire naradu sos
jurados et ipsu cant auire factu secundo ragione de sas furas et de
sas largas et de sas maquicias si qui sus dictos officiales
curadores cant essere in sas contradas indi potzant faghere raxione
a sa camera tres boltas s'annuntziu et pro Corona de Logu dectu
marcho et pro Corona de sancto Nichola et pro Corona de plama.
20 - De sus pregontus.
Item ordinamus: qui sus officialis nostros tottu de Arbaree siant
tenudos ciascaduno insa curadoria sua de provare et de investigare
sas furas et largas et issas maquicias qui siloy ant faghere insas
dictas corradas, et batiri iscritu tres voltas s'annu in sa camera
nostra est pro Corona de Logu de sanctu marcho et pro Corona de
sanctu Nichola et pro Corona de plama; pro cie bolemus creder et
dari fidi assu officiali de cussu quandat prouare et narri comente
et assos jurados de logu totu; et similimenti bolemus qui su
officiali nostru pregontit sos jurados de sas villas afeadas pro sas
maquicias qui sillo ant faghere et batiant inde su iscritu a sa
camera nostra est de cussas maquicias de sanben qui si lo y ant
faghere et qui si lo y apertenent a sa ragione nostra.
Notizie sulla Cultura e sulla Lingua Sarda
Dicius Antigus
Sezione Lingua Sarda - Data Ultimo Aggiornamento:
2012-01-29