Carta de Logu Eleonora di Arborea Leggi e Ordinamenti Capitoli 41 - 60
Charta de Logu Elianora de Arbarče Capitulos 41 - 60
41 - Qui isfundarit a bingia agiene.
Item ordinamus: qui si alcuna persona isfundarit bingia agiena o
pumura affura et issa bingia o pumura è de su rennu paghit de
maquicia liras l et issu damno cat aviri factu. Et si est sa bingia
o pumura declesia over de atera persona paghit de maquicia liras xxv
et issu dannu. Et si no pagat infra dies XV decat esser iuygadu:
seghint silli sa manu destra et mendet su dannu at chui at esser
factu inantes qui essat dae prexioni. Et de custos siant tenudos sos
juradus de tenni su homini qui at auiri factu su mali et
representari lu assa corte infra dies XV et si nò lu presentarint
infra su dictu termen paghint sos juradus su dannu at chui esser
factu et a sa camera nostra sodhus X per juradu.
42 - De qui lauarit prestanza.
Volemus et ordinamus: qui calunca persona de calunca gradu over
stadu siat at leuare aluna prestanza a comandicia over deppidu
alcunu incredenza over in atero mò cuz carta offenza carta: et nò at
pagare adicussu quillat auiri prestadu o comandadu over fatu
credenza infra su ditu tpres qui intra issos at esser postu, et cio
adesser legittimamente conuintu su officiali decussu logu at
requesta dessu creditore qui at auire sa restitutioni deppiant
fagheri tenni et miter in pregione a su ditu debitore dae liras V
insusu exceptu qui su dictu debitore darit pagadores a su dictu
creditore dellu pagare infra dies VIII qui in custu casu no lu
deppiant miter in pregione, et si no dat sos dictos pagadores qui
istit in pregione infini qui at auiri satisfactu su dictu depidu
supta pena adictu deppidu daesse over daessos benes suos.
43 - Qui leuarit raygua.
Constituimus et ordinamus: qui si alcuna persona si provarit qui
auirit leuadu raiga o clesura, over istungiarit fossadu de alcuna
bingia agiena over orto over de corte de boes o de atero bestiamen
affura palesi paghit sodhus XX et mender su dannu pro donnya volta
de sos quales binaris appat su rennu su mesu et issaturu mesu:su
curadore cun sos juradus. Et issos officiales siant tenudus de
pregontarindi assos juradus pro dogna volta quillos debent
corbentare.
44 - De qui accusarit.
Item ordinamus: qui si alcuna persona at accusare over denunciare
at alcuna atera persona de alcunu crimen delictu over malificio et
silla prouare no ndi siat condempnadu. Et qualunca persona narrit at
qualunca atera persona traitore ofuroni siat condennadu in liras XXV
si no lu provarit qui legittimamenti esseret traitore o furoni.
45 - Ordinamentos de fogu.
Volemus et ordinamus: qui neruna persona deppiat ne pozat ponne
fogu infini ad passadu sa festa de sancta Maria qui est a dies VIII
de capudanni et qui contra fagherit paghit de maquicia liras XXV et
ultra so paghit su dannu cat fagher acuyu ad esser. Et de cussa die
inantes ciascaduna persona pozat ponne fogu a voluntadi sua
guardando si pero no fazat dannu ad atere, et si fagheret damno
paghit pro maquicia liras X, et issu dannu ad qui l'at aver factu.
Et si no ad de qui ndi pagare cussu qui ad esser condemnadu in liras X istit in pregione ad voluntadi nostra.
Et issus jurados de sa villa hue ponne su fogu siant tenudos de prouare et tenne sos
malefactores predictos et de representarellos a sa corte nostra
infra XV dies. Et si nò los tenint in su dictu tempus sus dictos
jurados cum sos hominis dessa villa paghit de maquicia cio est sa
villa manna liras XXX et issa villa pizina liras XV et issu
curadores de ciascuna de cussa villas paghit sodhus C (centu), et de
sos benes cant lassari: cio est sos cant essere fuidos et
inculpadussi deppiant pagare su dannu ad cuy ad esser et issu
remanente decussus benes si deppiant contari in su pagamentu qui ant
fagher sos hominis dessa villa.
46 - Qui ponne fogu in domo.
Constituimus et ordinamus: qui si alcuna persona ponneret fogu ad
domo de persona alcuna istudiosamente et fagherit dannu o no nd-est binchidu: siant tenudos sos juradus et hominis de sa villa deprouare
et detenne su homini qui ad auiri postu su dictu fogu: et dellu
battiri tentu a sa corte nostra, et siat juigadu dellu ligare ad unu
palu er fagherellu arder, et si issos jurados et hominis de sa villa
nò tennerent su homini qui ad aver factu su male paghint
cumonalimenti sa villa manna Liras Centu et issa villa pizina Liras
50 et de sos benes de cussos hominis qui ad aviri postu su fogu si
depiat pagare su dannu qui ad aviri factu.
47 - De fogu in lauore.
Item ordinamus: qui si alcuna persona ponneret fogu istudiosamenti
a laure messadu over ad messare o a bingia o at ortu et est indi
binchidu paghit pro maquicia liras l, et issu dannu a quillat auire
factu:et si nò pagat ipso over atero pro se seghit silli sa manu
destra. Et issos jurados siant tenudos de prouare et de tenne sus
malusfactores adicussa pena qui narat su secundu capidulu.
48 - De fogu.
Volemus et ordinamus. qui si su fogu qui sadi ponni in sa villa
over in sa habitationi dessa dita villa qui fazat perdimentu: siant
tenudos sus curadores ciascadunu is sa curadoria sua: et issus
officialis qui ant sas villas afeu. Et issos officialis o
armentargios dessas villas issoro depiant dare adprezare su dannu
qui ad aviri fatu su fogu cuz sus megios hominis dessa villa et de
benne assa corte da inde a dies XV ad denunciarellu assa corte
nostra a pena de pagare su curadore a sa corte Liras XXV.
49 - De fogu.
Constituimus et ordinamus: qui sas villas qui sunt usadas de fagher
sa doha proguardia dessu fogu deppiant illa fagher sa doha secundu
qui fudi usadu pro temporale. Ciascaduna villa in sa habitationi
sua.Et qui nolat auiri fata pro sanctu pedru de lampadas paghit
sodhus X per homini et issa villa qui lat faghire:fazat illa qui
fogu nò la parighit sa doha et si fogu illa barigat et faghit
perdimentu paghit sa villa sodos X per homini secundu quest usadu
est issu curadore liras X a sa corte. Et si su curadore comandarit
assus juradus over a sus ateros hominis dessa villa defaghere sa
dicta doha et nò la fagherent paghit comonalimenti sa pena qui deuat
pagare su officiali et icussu officiali siat liberu.
50 - Ordinamento de chertos e de nunzas.
Item ordinamus: qui neruna femina qui siat over at esser fanti
delectu agiena o qui nò siat mughere legitima osit nen deppiat
leuare daessa domo dessa habitationi qui fagherint impari cunsu
amighucausa alcuna dessu homini suo contra sa voluntadi decussu suta
pena de esser condennada et punida pro fura et seghundo qui insu
capidulu dessas furas si contenet. Et siat tenuda de restituiri sas
causas furadas et leuadas et simili pena si intendat assu amighu qui
leuarit contra sa voluntadi dessa amiga causas proprias.
51 - Testamentos.
Volemus et ordinamus. considerando su grandu defectu et mancamentu
quest de notare in sa isula de sardigna no solamente in sas citadis
terras et loghos murados ma enter deus via plus in sas villas
deforas; et qui pro cussu defectuent poder mancare multas bonas et
pietosas cŕs qui si lassant et faghint pro issos testadores insa
fine issoro. Volemus et ordinamus qui tantas bonas et pias causas nò
romangiant senza mandaresi as executioni qui sos testamentos qui
sant faghire pro alcunas personas in sa fine issoro bagiat et tengat
et appat fauore et defectu comenti et qui esserent factos pro manus
de noday dum modo qui sos dictos testamentos si ant factos in forma
debita et pro manus de su capellanu de sa villa over dessu scriuanu
publichu dessu officiale dessa contrada si aver si podet. Et in casu
su dictu capellanu over scrivano no si poderit auiri assu bisognu
bolemus qui si pozat fagheri pro manus de alcunu scrivanu dessu logu
in presentia de VII over de V testimonios prossu minus.
52 - De Corona.
Constituimuset ordinamus qui cussa persona cat esser mandada cum
nunza dae Corona de Logu o de Corona de quide de berruda pro domo o
pro fundamentu o pro alcuna atera possessione siat postu ad jurare
pro issu curadore cat arreire Corona qui de sa nunza bene et
lealimente at faghiri et poscha bayat et det za nunza in presentia
de tres bonus hominis de sa villa et icussu homini at que si mandat
sillu acatat in persona, et si sa dicta nunza sili dat in persona
deppiat bennere assa Corona adi cussu termen qui siloy ad
contenui.et si pro adventura nò lu acatat in persona det sa nunza in
sa domo hui at torrari:si loy acatat alcuna persona habitanti in
presentia de tres bonos hominis des sa villa over de.ii.et deppiant
benni ad Corona daessas VIII dies a su bindighi pro responderi
adicussa prema: qui illi adi auiri mandadu sa nunza: et isso homini
qui adi portare sa nunza deppiat torrari ad Corona: ad fagher
iscrivere:initeu modu ad auiridada sa nunza: et si no torrat siat
condempnadu de pagare sodhus XX assa corte et no di siat in pro
iudiciu de sas partis, et torrit et mandit illi nunza dae nou sa
terza bolta pro isso modu que est narradu de supra. Et si cussu
homini qui ad auiri mandadu sa nunza 3 boltas nò bennerit a Corona a
sus tempus qui suntu narrados de supra deppiat si mitire in
possessione decusosa cà over possessione pro qu'hat auire mandadu
nuntza et reat et feruat silla unu annu cussu ki at auiri mandadu sa
nuntza.
Et si incussu annu no beneret ad respondere et defendere si de sa
nunza qui lat esser mandada:appat bintu cussa causa over possessioni
cussu pro cat auire mandadu sa nunza. Et siat sua propia et dicussu
homini adqueseret mandada sa nunza si beneret intro decussu annu et
bogiat illa pagare cum totu su ispendiu cat auiri factu in su dictu
certu: siat tenudo su curadore de fagherillu torrare sa possessioni:
qui li fudi leuada et intendere ad raxioni at ambas partis et daeza
ad esser deffinidu su chertu: cussa possessioni deppiat dari
adicussa persona qui ladi auire binchidu deraxioni et issas
ispendias qui ant esser factas pro issas partis:cussu cat perdere
deppiat fatisfahěri assu cat binchire: secundu qui ad auiri factu
sas ispendias et de fructu qui ad auire apidu daessa die qui ad
auiri apidu sa possessione infini adicussa die qui lat auiri torrada
no siat tenudu de indi fagher rexone alcuna.
53 - De nunza de Corona
Item ordinamus: qui si alcuna persona cat esser mandada nunza dae Corona de Logu et dae Corona dequida de berruda
o dae Corona de portu o dae alcuna atera Corona qui de cussas qui sunt naradas
de supra pro alchuna causa et no at benne ad Corona assu termen qui sat contenne in sa nunza
nen deppiat perdere su certu aminimanza nen pro sa prima nunza nè pro sa secunda,
ma satisfazat su ispendiu cat auire factu cussa persona hat avire mandadu sa nunza.
Et siat condennadu et paghit a sa camera nostra: pro ciascaduna bolta quili at esser mandada
sa nuntza dinaris VI pro lira pro sa premarga et torrint illu a mandari nunza et pro sa secunda nunza
lat esser mandado et nò at benne paghit dinaris XX pro lira,
et satisfacat suspendiu simigiantimenti et anchu sili mandint nunza perdat cussu chertu aminimanza secù du sa usanza antiga.
Et simigiantimenti si intendat pro su terramangieso acat madari nunza sardu egosi pro su sardu acat mandari nunza su terramangeso.
Et si cussa persona qui no ad benne assas dictas nunzas: bolerent fagher defensa sua
pro qui no potzint benne assu tempus siat intesidu a ragione.
Et si mostrat legitimamenti occasione pro sa quali no poderit benne no li siat pro iudiciu si no fatisfaghere
su ispendiu adi cussa persona qui lat aviri mandadu sa nunza.
54 - Corona.
Volemus et ordinamuus: qui si alcuna persona mandarit nunza dae
Corona de curadore pro larga o pro alcunu mali qui auirit factu
silli acatat nunza e nò bennit a sa nunza premargia et partit si pro
pahura qui daverit torrit et mandit illi nunza et si nò lu acatat
adarilu sa nunza det sa nunza a sa domo in presentia de tres hominis
de sa villa silloy acatat alcunu habitanti et si no bennint assu
bindighi siat binchidu.
55 - Nunzas.
Constituimus et ordinamus qui sas dictas nunzas qui sant mandari
sae Corona de Logu o dae Corona de berrude o dae Corona de alcunu
atero officiali si deppiat fagheri iscrivire in su cartolayo et leer
assos lieros cant esser insa Corona et factu cio exemplare sas
dictas nunzas daesu cartolaiu et darellu in sa Corona adicussa
persona qui lat deber portare et faghendoli fagher cussa solennidadi
qui si contennit in su primu capitudu dessas nunzas.
56 - De iscrianos.
Item ordinamus: qui sos scriuanus cant esser in sas Coronas
deputados ad scrivire sos chertos qui sant fagher deppiant esser
conscritos et serviant ordinadamenti su narri dessas partis et
poscha cat auiri factu sas ditas scripturas illu deppiant leer
sentendo sas partes et issos lieros cant esser insas Coronas pro
juigari et factu cio su armentagiu nostru de logu over alcunu
officiali nostru qui reeret Corona deppiat pesari sos lieros dessa
Corona ad juygare secundu ch'est usadu et fagherende ad cusu quidat
achatare baraxone qui faghire sindi deppiant.
57 - De possessione.
Volemus et ordinamus: qui si alcuna persona auirit et possederit
domo o fundamentu alcunu pacificamenti et alcuna persona silu
leuarit senza sa iusticia et icussu homini acheseret leuandu indi
faghirit alamentu a su officiali cussu officiali a chi su ditu
alamentu sat fagher siat tenudo delli faghire restituire et torrari
adari cussa causa dechiloy ad esser dimandanda chi ledi esser leada
senza iusticia si acatat qui siat poscha intendat ragione ambas
partis.
58 - De mandare nunza.
Constituimus et ordinamus: qui sciat licitu a calunca persona ad
boler mandare nunza quilla mandit dae Corona de Logu over dae Corona
de berruda in qualunca parte ad boler pagandu issu missu quillat
portare ad arbitriu dessu armentargiu nostru de logu et dessos
ateros officiales in sos officios issoro et oěa atera ispendia qui
sant faghiri in sos chertos si deppiant satisfaghere dae cussa parti
qui at perder assa parti qui at bincher acatando sos ditos ispendios
su armentargiu nostru de logu cat esser, over attero officiali qui
attenne sa iusticia pro nos et faghendo jurare sa parti cat deber
recivere su satisfaghumentu dessu ispendiu.
59 - De inprestanza.
Item ordinamus: que dessu imprestidu over dessa acomandicia qui
faghint sunu homini a s'atero et compellit indellu achertu et
binchidi indellu paghit illu a decussu quillat auiri binchidu et
anchu paghit a sa corte nostra de cussu qui at montare su chertu ciò
est de sa acomandicia de baturo una, et de su imprestidu de XVI.
60 - De qui essere binchidu.
Volemus et ordinamus: qui su chertu cat esser binchidu in Corona
dessu curadore et issu homini cat esser bintu sindi andarit ad atera
curadoria bengat su homini cat aviri binchidu su chertu daenante de
su curadore hui ad aver chertadu et fazat illi fagheri su dictu
curadore litera dae Corona et baiat cun issa daenante dessu curadore
hui at istare cussu binchidu et fazat illu pagare de su suo sillu
achaptat. Et si su curadore no lu faghiret pagare achaptandoli dessu
suo fazat illu pagare su armentargiu nostru de logu de cussus benes
decussu curadore qui at essen istadu negligente et etiam deus illi
fazat pagare pro maquicia a sa corte nostra liras X sillu chertu est
dae liras Centu ingiosso et si esseret dae liras Centu insusu paghit
cussu tali curadore pro maquicia liras XV.
Notizie sulla Cultura e sulla Lingua Sarda
Dicius Antigus
Sezione Lingua Sarda - Data Ultimo Aggiornamento:
2012-01-29