Carta de Logu Eleonora di Arborea Leggi e Ordinamenti Capitoli 101 - 120
Charta de Logu Elianora de Arbarèe Capitulos 101 - 120
101 - De inventario.
Constituimus et ordinamus: qui sos curadores et officiales nostros
de corte de Arbaree ciaschuno inssa curadoria et officiu suo cant
auiri in manu deppiant esser tenudus quandu alcunu homini morreret
senza faghere testamentu et lassarit figiu o figias pixinas et non
las acomàdarit pro testamentu qui sus benes suos proprios qui
remanint dintro de domo et foras qui si deppiant totu fagheri
iscrivere ordinadamenti auendo su officiali at compangia sua dessos
bonos hominis dessa contrada over dessa villa et unu scriptu
decussos benis quindi deppiat batiri assa corte nostra et uno atero
iscriptu indi depiat adicussa personi aqui adauire acomandado sos
figius. Et si acomandados non los auirit su officiali over curadore
los deppiant acomandare pro vigore dessu officiu suo ad alcunu
parente descrittu dessos serachos et qui siant sufficientes. Et si
parente qui esseret sufficiente non auirint sos cerachos deppiant
illos acomandari ad una atera persona qui siat sufficienti et que ad
parre assu officiali qui siat bonu homini et qui fazat bene fatos
dessos cerachos de XVII annos qui li ant dari su issoro cussu o
cussas aqui at acomandari su officili sos dictos benes et illu
deppiant ponne a jurare de faghere bene et lealimente sos factos de cussos cerachos
et si cussos gotalis parentis over ateros non los bollirint recivir deppiat illus costringere su officiali
e ponne pena. Et simigiante mente ordinamus qui cussas personas qui at
clamare cusu hommini qui fagherit testamentu procuradores decussos
cerachos dessos benes issoro et siant presentes asufaghire su
testamentu o non deppiant indi esser constrictus deles recivire et
de esser tudores issoro. Salvu si monstrarit legittimamente excusa
pro sa quali non los poderent recivire et nò poderent esser in sa
dita tutela o curadoria et icusso officiali over curadore qui cussas
causas non ad fagheri pro donnya bolta queli at esser prouadu paghit
a sa corte nostra liras x, et poscha su armentargiu nostru de logu
fassat faghere. Et niente de minus tottu su dannu cant auiri
recivido sos cerachos pro culpa et negligentia dessos ditos tudores
et curadores et siant tenudos de mendari et satisfagheri a sos ditos
pixinus.
102 - De tutores e curadores.
Item ordinamus: qui si alcuna persona de depusti morti sua lasarit
figios pixinos et in su testamentu suo illis lassarit tudore over
curadore over quillis esseret dada pro issos officialis nostros qui
cussus tudores o curadores nò siant tenudus responder achertu alcunu
quillis esseret factu pro cussos pixinus de calunca causa si nò in
sa corte nostra over corona a ciascuna persona quillis at chertare
pro cussos pixinos: et si sos ditos tudores nò parerent a su
armentargiu nostru de logu cat reer Corona, over adi cussos quillas
intendat in sa corte nostra qui esserent sufficientes appoder
demandare over defendere cussos chertusquillis esseret factus, over
qui faghirint pro sos ditos pixinos siat tenudo su dictu armentargiu
nostru de logu cat reer Corona over cussu aqui esseret comissidu pro
nos de dare et costringere unu dessos bonos dessa Corona over alcunu
atero proissu quali si possat adimandare over defendere cussu chertu
qui at esser factu assos tudores over curadores pro sos dictos
pixinos.
103 - De prea.
Volemus et ordinamus: qui alcunu curadore over officiali nostru de
Arbaree non possat reer pro se prea alcuna cat fagheri pro raxione
dessu rennu et qui at esser provadu paghit pro dogna bolta Liras
XXV.
104 - De mantenni iusticia.
Constituimus et ordinamus: qui si alcunu homini dessa terra nostra
de Arbaree offenderet o qui avirit a fagheri pro alcuna causa cuz
alcunu atero homini de Sardigna que non esseret de sas terras
nostras qui cussa persona siat intessida a raxione pro icussu modu
qui in sa terra dundi esseret issu si fagherit raxioni assos hominis
dessas terras nostras.
105 - De tavernayos.
Item ordinamus: qui sos curadores nostros qui ant essere in
ciascuna curadoria deppiant dari comandamentu assos tavernaios
ciaschuno in sas villas qui ant auiri in manu qui non deppiant
bendere vinu at attera mesura si non assa mesura d'Aristanis et
sinnada de su sinnu nostru et fassat bonas mesura dintro et de foras
dandolis termen de benne in Aristanis assu maiore de portu pro
leuari ciaschunu tavernaiu mesura et mesa mesura et derredali et
icussas mesuras siat tenudu ciascunu qui bendit vinu de auiri a
Corona de Logu de sanctu marchu proximu qui nos bennit et dae cussa
Corona inantes cussu tavernaiu a qui ad esser provadu cat bender cum
atera mesura qui decussas qui suntu naradas de supra paghit pro
dogna volta sodhus VI, dessos quales dinares apat cussa persona
quillus at acusare sa mesidadi et issatera mesidadi apat su
officiali prossu rennu et siat chertida cussa.
106 - Ordinamentos de corgios et de mercantes.
Volemus et ordinamus: qui sos corgios tottu de boes et de bacas et
de cavallu et de ebbas cant morre dessa terra nostra de Arbaree et
batire a sa terra nostra d'Aristanis pro issos pubillos over missos
issoro si deppiant batiri daenanti de cussos hominis qui sunt
ordinadus in sa corte asinarellos sos qualis hominis cussos corgios
deppiant iscriviri cuiant esser pro nomen et quillos at batiri pro
nomen et de quale villa conoschendo cussu homini qui at batiri su
corgiu over corgios. Et sest homini qui non siat conoschente o
parixente cussos homines qui debent sinnari sos corgios indi
adimandint homini quillu conoscat qui nondi siant ingannadus et
deppiant illos sinnare sos corgios afferro caldu decussu sinnu qui
est ordinadu et poscha qui sos corgios ant esser sinnadus su pubillu
cui ant esser omissu suo quillat batiri illu bogiat bendet deppiat
illu bender in presentia decussos hominis quillat auir sinnado assu
mercanti iscriuendo sus hominis cant sinnare sos corgios su mercante
quillos at comporare pro nomen et pronomen e su bendidore, et si su
pabillu chui at essere su corgiu omissu suo quillat batiri non lu
boleret bender et indi boleret fagheri alcunu factu suo o suegher o
atero daecat esser sinnadu su corgiu pozat ichellu bogare senza indi
pagare alcunu diritu et faghirindi alcunu factu issoro et decustu
siant tenudus sos clerigos et totu secundo quest narradu desupra
deppiant batiri at Aristanis asinnarisi de cussu sinnu quest
ordinadu et qui alcunu homini alcunu corgiu de boe o de baca o de
cavallu de ebba nò deppiat bogare foras dessa terra de Arbaree ni
bender at alcuna attera persona nen comporare in Arbaree si non
Aristanis dae cat esser sinnadu nen inperuno factu suo si non est
sinnadu in Aristanis et daecat esser prouadu paghit secundu qui
narat su capidulu de Carta de Logu sest boe pro boe sest baca pro
bacas sest ebba pro ebba. Et in ciaschuna villa si tengat pro issu
maiore et juradus unu ferro cussu quali si marchint sos corgios et
quillos deppiant fagheri iscriviri et dae mese in mese mandit su
iscripto assu officiali maiore: et infra su dictu tempus cussu
officiali maiore illu mandit pro iscriptu assa camera. Et niente de
minus omni simana se deppiant chirquare sa domos pro sas furas assu
minus una bolta pro simana supta pema assu officili maiore si incio
esseret negligente de sodhus chentu et assu maiore de sodhus
quimbanta et de sodhus XX pro jurado senza misericordia alcuna.
107 - De negociantes.
Constituimus et ordinamus: qui assos negociantes cant fagheri
mercantia in sas villas acatant causa furada o batiat qui silla dedi
o paghit sa fura secundu qui si contenit in sa Carta de Logu pro
causa furadissa. Et issos negociantes cant fagheri mercantia in sas
villas non posant comporare corgiu de boe nen de baca nen de couallu
et nen debba nen dasino et sindi comporarit paghit secundu qui narat
su capidulu de Cartha de Loghu pro couallu pro ebba pro boe et de
baca bolemus però qui ciaschuno negociantes pozat comporare corgiu
de boe et de baca er de ebba et de couallu et de asinu puro qui siat
marcadu de su marchu de sa corte et qui lu comporit daenante dessu
officili over maiore de sa villa et qui contra fagheret paghit
secundo qui in supra capidulu si contenet. Et bolemus ancho qui
ciaschuno officiali over maiore deppiat sinnari o fagheri sinnari
tottu sos dictos corgios aet ciaschuno decussos cunsu marchu dessa
corte quilli at essere mandadu et qualunca atera persona tenerent
marcho siat condempnado in Liras X.
108 - De is suetoris.
Item ordinamus: qui si alcunu suetore over conzadore de coiamen non
deppiat su egher nen conzare alcunu corgiu de boe nen baca nen de
couallu nen de ebba nen de asinu si non est sinnadu in Aristanis
dessu sinnu quest ordinado et acaptat esser prouadu paghit secunduz
qui narat sa Carta de Logu pro sa fura sest boe pro boe, et baca pro
baca couallu pro couallu siest ebba pro ebba sest asinu pro asinu
secundu qui in su secundo capidulu si contenet.
109 - De sus mercantis.
Volemus et ordinamus: qui alcunu mercante d'Aristanis nen alcuna
atera persona nò deppiat comporare alcuno corgiu de boe nen de baca
nen de cavallu nen de ebba nen de molente si non sinnado dessu sinnu
quest ordinadu adicussa qui esseret prouadu quillet comporare senza
esser sinnado secundo custa ordinada et est illi acaptado su corgiu
sindi esti binchidu paghit su dannu achui at esser factu et sodhus
Chentu assa corte pro ciaschuno corgiu secundu qui inssos secundos
capidulos si contenent.
110 - De corgius.
Constituimus et ordinamus: qui nexuna persona nò deppiant comporare
nen bender corgiu perunu de boe nen de baca nen de cavallu nen de
ebba nen de molente siat tottu si non implassa publicamente daenante
de tottu supta pena de liras V et cio si intendat pro cussos qui ant
comporare in Aristanis.
111 - Idem de ligadores.
Item ordinamus: qui cussos ligadores totu qui ligant corgios in
Aristanis siant tenudus de nò ligare corgiu pro uno infaschi si nò
est sinnadu decussu sinnu quest ordinado et qui contra faghirit siat
postu in su panghuliere cum omni corgiu aguturu et poscha istit in
prexione infini at qui at auiri pagado sodhus XX.
112 - Ordinametos de sa guardia de sus laores
bingias et ortos.
Volemus et ordinamus: qui siant tenudus sus homminis qui ant
bingias issoro et ortos de cungarellos bñ et cungiadas qui illas ant
auiri bñugant loy su officiali et issos maiores et jurados V dae sa
villa pixina et daessa villa manna juradus X prouidere et ischire
siant esser bñ cuniadas. Et si adissos at parri qui siant bñ coiadas
et intrat illoy bestiamen cussu pubillo istesu dessas bingias et
dessos ortos armentargiu o homini o famegiare suo captat qui ladi
auiri acomandadu cuz ateros hominis decredere o ponendo boghi illu
possat maxedari et tenni et darellu in manu dessu officiali qui ad
esser pronos in sa contrada so est boe domado cavallu domado baca
domada et molente. Et issu officilai ciaschuna decussas causas qui
sunt scriptas de supra deppiat leuare a su homini cat paschiri cussu
bestiamì sodhus VI per ciascuno peghus per ogna bolta quilloy ant
esser tentus. Et si cussu bestiamini nò at pastore deppiat si pagare
daessu pubillu dessu bestiamen dessus callis denaris appat su rennu
sodhus IV et issu quillo at tenne sodhus II. Su armentu dessas
trumas dessas ebbas biende possant ochire una et dessa gamma dessas
berbeghis et dessa gamma dessas cabras et dessa gamma dessos porcos
biende possant ochire o levare abiu duos et pagare su dannu at cuy
at esser su porcho magnale ochient biellu. Et issu dannu qui at
faghere cussu bestiamen sus juradus siant tenudos de aprecarellos bñ
et lealemente et defaghere pagare su dannu a sus pobillus quillant
auiri recivido. Et dasi si intendat pro sos laores:comente narat
desupra pro sas bingias et pro sos ortos. Et cun proisso maiore de
pardu over pardas sus compangius suos non si fagherint pagare su
damno. Et issu armentargiu nostru de logu over officiali dessa
curadoria indi avirit lamentu per dogna bolta quillis at esser
prouadu indi siat condennado a pagare assa camera nostra sodhus XX
per jurado. Et cun bestiamen de una villa pagarit decussos damnos
cant esser factus et aprecadus; siat tenudo su officiali de cussa
villa de undi ateent su bestiamen qui at auiri fatu su dànno de illa
faghiri pagari in manu de su maiore de pardo over dessus jurados
quilloy ant benne et cun zo non faghirit cussu officiali over
curadore pro dogna bolta qui lat esser prouado siat condempnado
apagare assa camera nostra sodhus Chentu. Et si aueneret pro alcuna
persona over personas qui averet boy over boes over cavallos domados
qui esserent deleaduset dissos dessa villa illos auirent dadus pro
deleadus illus deppiant ochire insos lauores et insas bingias et
ortos ad clesura quant auiri senza clamu alcunu. Et si aueneret pro
alcuna persona over personas qui iscuniarit alcuna cuniadura agiena
et illu ad esser prouadu deppiat pagare pro dogna bolta liras
quimbi. Su porcho manale qui non at portare furchida palmusnoe si
deppiat ochire in sas bingias et ortus et lauores qui sunt usades de
reer cuniadura. Et si la portat secundu de supra non biellu depiant
ochire. Et insus ateros logus qui non si reeret cuniadura biellu
deppiat ochire cum fruchida o senza fruchida.
113 - De qui portarit boes in viagiu.
Constituimus et ordinamus: qui sos curadores et ogna atera persona
cat andari et dugher bois inbiagiu siant tenudos de los torrare
assas iuas et darillus in manu dessos boynargius cant gardare et
paschire cussa iua a dognia hora cant torrare dae biagiu o de die o
de nocte qui torrarint, et si cussos curadores et persones cant
torrare dae biagiu ispaciant sus boes cant iungere senza illos
iungere assa iua secundu quest narrado de supra et acaptarint sindi
alcunos decussos boes spaciados in bingias over in ortos cheserent
bene coniadus secundu chest ordinado sos pobillos decustas bingias
ortus o armentargios o famigialis issoro illos deppiant tene et
darillos in manu dessu curadore dessa villa. Et issu curadore siat
tenudu de los retinere pro su rennu et mandarellos incontinenti assa
corte nostra. Et si incontinenti cio non fagherit su curadore et
isso officiali maiore inde auirit clamu et prouarit sillu siat inde
condempnadu su curadore et paghit pro ogna bolta qui lat esser
prouadu sodhus Chentu. Et si pro aventura cussos boes qui sunt
narados de supra non sillos poderent tenne in sas bingias et in sus
ortos sos pobillos decussas bingias et ortos inde deppiant lamentari
assos pobillos decussos boes daenanti de cussos hominis dessa villa
duas boltas dandolis at intendere assos pobillos decussos boes in
presentia decussos hominis dessa villa de chiteu pilu et chiteu boes
ant auire achatadu insas bingias et in sos ortos issoro et dae cant
auire factu cussos duos clamos sibiendi achatant plus de cussos boes
qui sant esser lamentados ochiant biellu. Et simigiantimenti si
intenndat et deppiat si faghire cun de cussos boes qui sunt narados
de supra sant agatare in sos lauores daessa prima die de marzu
inanti et de atero apressu de dannu qui fagherint cussos secù dos
boes in bingias et in ortos et in lauores nò sindi deppiat faghere
nen intenderellu achertu quinde bolerent mover.
114 - De su molenti in lauores.
Item ordinamus: qui su molente qui adi acatare in su lauore seghit
silla una origa sa prima bolta qui loy at esser acatadu et issatera
secunda bolta illoy seguit s'atera origa: et dae cussas duas boltas
inanti qñ illoy at esser acatado in sos lauores sus pubillos dessos
lauores famigiales o armentargio issoro biello posant tenni et
mandarello in manu dessu curadore dessa villa: et isso curadore siat
tenudo dellu recivire pro su rennu et de mandarellos in continenti a
sa corte nostra et si contra azo faguirit su curadore paghit a sa
corte nostra sodhus Chentu secundu qui si contenit desupra et isso
damno siat imendadu a su pubillu de su lauore pro isso pubillo de su
molente.
115 - Bestiamen in bingias.
Volemus et ordinamus: qui su bestiamen domado qui sat acatare in
bingias in ortos o in lauores andando cum bestiamen rude si sos
pubillos dessas bingias et dessos ortos et de los aluores seruidores
o armentargios issoro biende lensarent ietando a su bestiamen rude
emorrit inde de su bestiamen domado qui non di appat carrigu nen
dannu cusso qui biello at ochire olenzare contra voluntadi sua, et
calunca persona qui adi leuorare in su monte in su quale non est
usadu de lauorare et ad esser trauiglo de bestiamen rude illu
depiant rere bene cuniadu et si nò lu cuniat bene su dannu qui
siloat faghir nò si deppiat apressare et nò di deppiat pagare
tenturas et si est bñ cuniado si deppiat maghellare secundu qui si
contenit insus capidulus dessu bestiamen rude.
116 - De ispastores.
Costituimus et ordinamus: qui sos maghellos et apres sos qui sant
fagheri deppiant pagare sos pastores, et si no ant de ite d-u pagare
sos pastores paghit su pubillu de su bestiamen et poscha sy fazat
pagare daessu salariu dessos ditos pastores.
117 - De ispastores.
Item ordinamus: qui sas gammas qui sant perdere de s'abba fera
paghint illas sos pastores reservandu qui non esseret culpa dessos
pastores.
118 - De pastores.
Volemus et ordinamus: qui siant tenudos sos pastores de pagare su
perdimentu cant fagheri su bestiamen cat paschire su denoti cali et
issu de disi nò bogant ad claru incina quida siat faghere su
perdimentu.
119 - De ispaximentos.
Constituimus et ordinamus:qui sos qui ant paschire ad alcuna
persona pro sa raxione issoro siant tenudos de guardare cussu
bestiamen quillis at esser acomandados. Et si su pubillu de cussu
bestiamen inde reciveret alcunu damno pro culpa sua et esseret indi
binnchidu: paghit cussu dannu adicussa persona quillat auiri a
commandadu cussu bestiamen et si non ad deghiteu pagare inster in
prexione infini atantu qui siat aconziu cun issu pabillu de su
bestiamen.
120 - Qui maxellaret a tortu.
Item ordinamus: qui alcunu homini qui at magellare ateras causas de
rennu paghit pro s'unu V, sind'est binchidu et si est declesia o de
atera persona paghit pro s'unu tres pro quale at esser sa causa cat
aver maxelladu et sodhus Chentu de maquicia et boe unu assu
curadore.
Notizie sulla Cultura e sulla Lingua Sarda
Dicius Antigus
Sezione Lingua Sarda - Data Ultimo Aggiornamento:
2012-01-29