Carta de Logu Eleonora di Arborea Leggi e Ordinamenti Capitoli 141 - 160
Charta de Logu Elianora de Arbarèe Capitulos 141 - 160
141 - De faghere lavorare sas bingias.
Volemus et ordinamus: qui cussos qui ant bingias et ant avire pro
inantes deppiant illas lavorare oì anno et si alcuna bingia esseret
qui nò si lavorarit infra su tempus qui sunt ordinadus in su
capidulu de Carta de Logu de Arbaree leuet si pro sa corte et si sa
corte nò la lauorat over fagheri lavorare da inde inantes pro issos
predictos tempus ordinadus nè benderet lat a persona over a personas
quilla possat lavorare sas bingias qui siat incastighu remangat et
siat decussos qui ant aviri bingias insu predictu castighu et ant
consignare in su capidulo de subra et gosi si intendat dessas
bingias dessa corte et dessas clesias comenti et dessas ateras.
142 - Qui iscongiarit bingia o orto.
Constituimus et ordinamus: qui nexuna persona de qualunca istadu
over conditione siat deppiat over qui presumat ischungiare
istudiosamente alcuna bingia over orto qui siat cungiadu et ad prova
pro cungiadu pro issos jurados a cio alletos nen etiam deus usit
over presumat intrari in alcunas bingias subra ditas over ortos qui
suo non siat de tempus alcunu sensa paraula de su pubillu de sa
bingia over orto et qualunca persona cat esser acatada over lat
esser provado qui appat ischungiado studiosamente alcuna de sas
dictas bingias over ortos si loat mittiri bestiamen paghit pro ogna
bolta qui loe at esser acatadu over lat esser provadu liras X a sa
camera nostra et siat maxelladu et mortu su bestiamì secundu qui si
contenitin su capidulo desubra et fassat ad ispendiu suo cungiare sa
dita bingia over orto et niente de minus siat tenudo de pagare su
apreciu et tenturas secundu qui si contenit in su capidulu de subra
et siat chertido su accusadore a sagramentu suo et si non avirit de
-ndi pagari istit in prexioni a voluntadi de su segnore pro sa
maquicia et infini at qui adauiri satisfactu su dannu qui ad auiri
factu a su pobillu de sa bingia over orto et icussa persona qui at
esser acaptadu intro de sas dictas bingias over ortos paghit pro
dogna bolta si est de tempus de fructura sodus XI, et s'itzis fassat
su dannu qui illoy at auiri factu et si non pagat infra VIII dies
daessa die qui at esser tentu siat posto in su panghulier et siat
auiri fatu dannu cussu fructu qui at auiri levado et si in su attero
tempus de s'anno illoy intrarit alcuna persona paghit assa corte
soldos binti. Et si non lus pagat istit in prexoni aplaximentu
nostru; et assa dita pena. Et non si intendat cussu homini over
hominis de su pubillu dessa bingia over orto over ortos over pro
alcunu atero modo a voluntadi de su pubillu dessa bingia over orto
inanti a deus cussos qui ant auiri bingia incastigu over ortos
allados apare qui de necessitadi conuenit qui intrarit in su ortu
dessu biginu pro passare et intrare a su suo ma cussos illoy possant
intrari appee tantu incussu logu qui duos bonos hominis de cussos
qui ant auiri bingias in su castighu over ant auiri de sos dictos
ortos tenendo appare ant prouidere qui si fassat saidu de intrare et
via depassare si veramente qui cussu qui ad intrari et passare a sa
bingia over orto suo de questu naradu cungit su saidu qui loy at
esser ordinado gasi in su intrari comente in su exire qui at fagheri
depensere qui bestiameni intrari non loy possat a sa dicta pena pro
dogna bolta quilloy at esser acaptada over prouadu. Et si su intrari
over passare qui at fagheri alleuare aghina o araigla over fructu de
atera bingia over orto qui suo non siat over illoy fagherit alcunu
atero dannu siat condennado comente et icussos qui intrant in
bingias over in ortos de ateri ut de subra est naradu et icusso
pubillu de bingia over orto o armentargiu o homini suo over jurado
electu a sa guardia dessas bingias et ortos et lauores quillu
achaptarint in alcuna de sas dictas bingias et ortos siat tenudo de
accusarellu comente et issu bestiamini a sa pena qui si contenit de
supra.
143 - Qui venderet agresta.
Item ordinamus: qui si alcuna persona at esser achaptada bender
agresta over aghina furada over leuada de bingia qui non siat sua
paghit a sa camera nostra cussa persona qui at esser achaptada
bendendola liras V. Et issu bendidore qui at consentire over levare
dessa dita aghina a domo sua over ad atiri senza licentia de su
pubillu et at illi esser provadu et achaptadu in domo over in ateru
y paghit liras X et paghit su dannu qui at auiri et si nò at poder
de pagare istet in prexioni pro sa pena et pro su dannu a voluntadi
nostra.
144 - Qui esseret logadu a bingia.
Volemus et ordinamus: qui nixuna persona qui at esser a logada at
lauorare ad alcuna bingia ad tempus de fructu over abennenare nò
deppiat nè presumat leare over portare foras dessa dicta bingia
arguesta over achina pro alcunu modo sensa paraula et voluntadi de
su pubillu ad pena de pagare a su pubillu qui at esser at lauorare
over avennenare de maquicia sodhus X sentzaa mìa nixuna et
satisfassat su dannu a su pupillu quillat esser factu.
145 - Dessos chi hant a serviri in bingia, chi
non usint portari in domu sua raygla, nen fundos.
Constituimus et ordinamus: qui nexuna persona qui s'hatat a
allogari a lavorari in bingia non usit, nen presumat levari pro
portare a domu sua senza paraula e voluntade dessu pubillu dessa
bingia plus de raygla segada, nen sana, nen fundos, a pena de pagari
de maquicia liras duas.
146 - De ponni Castiadorisin sas bingias dae sa
die de Santu Quirigu
Item ordinamus, chi ciascuna persona, de qualunca istadu, o
condicioni siat, chi hat a haviri bingia in castiu, over pro see,
siat tenuda, e deppiat dogni annu sa die de Santu Quirigu ponni
Vinidori, over Castiadoris, secundu sa bingia, e comenti assu
pubillu hat a plagheri, unu, over multos, chi hant a bisongiari assu
castiu, over bingia hat pro see, a pena de pagari cussu, chi nollos
hat ponni, sodhus V pro homini cussos, chi hant bingia in castiu; et
iscussos, chi hant bingia pro see, chi hat a bisongiari Vinidori pro
see, paghint sodhus VI pro sa mala cura sua, e minusprexiu dessos
Ordinamentos; e nientedeminus siant tenudos infra dies tres de ponni
sos dittos Vinidoris, over Castiadoris, a pena dessu doppiu dessa
pena suprascritta: ed issos Vinidoris, chi hant a esser in sas
dittas bingias, deppiant esser satisfattos, innanti chi su fruttu
dessa ditta bingia indi siat levadu; e si ciò non si fagherit, siant
costrittos peri sos Officialis dessa Villas, dundi hant esser: e
siveramenti sos Vinidoris de alcunas dessas dittas bingias in su
temous, ch'illas hant guardari, s'indi partirint, ed in sa ditta
bingia, over bingias s'hat a fagher dannu in su predittu tempus, chi
si partirit su dittu Castiadori, deppiat satisfagheri assu pubillu
su dannu, ch'illy hat a esser fattu; e si non hat de ghiteu pagari,
istit in pregioni, sini a tantu chi hat a haviri satisfattu assu
pubillu su dannu.
147 - De chi hat a esser acattadu portando
agresta, o aghina, e non hat a haver bingia.
Volemus et ordinamus, chi qualunca persona, chi non hat a haver
bingia, hat a essere acattada portando in domu sua, over in
alcun'attera parti agresta, over aghina, e non mostrarit, de chi
ill'hat a haviri hapida, e si cussa persona, chi hat a demonstrari,
non havirit bingia, paghit cussa persona, ch'illy hat a esser
acattada, comenti ed icussa persona, chi demonstrarit, de maquicia
assa Corti liras duas pro gognia volta, comenti e icussos, chi hant
a intrari in bingia angiena; e nientedeminus paghit su dannu: e
smili pena incurrant cussos, a chi hat a esser acattada fruttura, e
non hant a haver bingia, e ortos, chi happant de cussa fruttura,
over icussos, de chi ill'hant a haviri hapida.
148 - De chi hat a levari fruttura dae alcunu
logu iscungiadu, chi non esserit suo.
Costituimus, ed ordinamus, chi qualunca persona, de qualunca gradu,
istadu, over condicioni siat, non usit, nen presumat levari, over
colliri fruttura alcuna de arbori, chi siat in logu iscungiadu,
contra voluntadi dessu pubillu, over Guardianu dessu predittu
arbori, over arboris, a pena de pagari cussu, ch'illy hat a essere
acattadu, over illi hat a esser provadu, sodhus V; e paghit sa
fruttura, ch'illi hat a esser acattada e perddatilla, e siat illi
leada cussa propia fruttura, e dada, e torrada assu pubillu
dess'arbori; e supra ciò paghit su dannu, e sa maquicia, ciò esti,
si sa ditta fruttura fussit istetida leada de die, paghit sodhus V,
ut supra; e s'esserit de notti, paghit sodhus X; e dessa prova siat
cretidu s'accusadori a sagramentu suo, ancu chi siat su pubillu,
over attera persona, ch'in cusssa causa tantu, pro beni chi siat
parti, pro chi sa parti non debit fagher testimongiu dae ses
istessa, però pro custa causa volemus, chi su prescrittu, Capidulu
happat legittimu logu.
149 - De melloni.
Item ordinamus: qui nexuna persona de qualunca gradu over
conditione siat nò usit nen presumat intrare in alcunu ortu de
meloni qui siat congiadu:et si alcña persone illoy ad intrare et
illoat esser acatado over illat esser provadu sest de die paghit
sodhus V et sest de nocte paghit sodhus X et paghit su damno a su
pubillu de s'ortu et perdat su melone et siat de su pubillu de
s'ortu et pro issa prova si intendat qui siat cretidu a sagramentu
suo su accusadore. Et si alcño bestiamini at intrare in alcunos de
sos ditos ortos qui siat cungiadu et pro uadu pro cungiadu pro issos
jurados electos at prouare bingias et ortos cunyadas su pubillu
dessu ortu o homini suo o iuargiu o armentargiu suo o juradu quillat
acaptare biellu deppiat ochire et denunciarello secundo si contenit
in su capitulu de supra dessas bingias et ortos et icussa pena qui
in su capidulu si contenit.
150 - De faba.
Volemus et ordinamus: qui persona alcña de calunca gradu over
conditioni siat nò vsit nè presumat intrare in alcuna terra de sa
ode xixiri o delupino o de alcunu ligumine cungiado over iscongiado
qui sa dicta terra non siat sua. Et si alcuna persona illoe at esser
acatado over illi at esser probado si est de die paghit soddus X et
si est de nocte paghit soddus XX et paghit su damno a su pubillo de
su dictu ligumen et perdat su legumen, et issa proha si intendat qui
siat cretidu su accusado re a sagramentu suo et issu bestiamì qui
silloy at acatare si ochiat et condannent comenti et issu bestiamì
qui sat acatare in su lavore.
151 - Muda deboes.
Constituimus et ordinamus: qui dogna persona de qualunca gradu
istadu over conditioni siat deppiat mitteri et tenne in muda et
guardia cussos boes domados ruis armentargius qui at aver de oìa
tempus. Et cussos qui nò los ant mittiri et tenne in muda et guardia
in oìa (tempus) paghit pro dogna bolta quillat esser acatadu soddus
XX et icussu pubillu over homini o iuargiu suo qui ad aver ad tempu
de arare over carradore qui at aver torrado alcunu iuho deppiat sa
nocte at sin re cuz su iuho over iuhos qui at aver trubado cussa die
adi cusso qui at esser guardianu de sos ditos boes pro qui los
deressent in logu et in parte qui non fassant damno in bingias et
ortos over lavores, et icussu pubillu over homini suo o boynargiu
qui cio nò at defaghere paghint per dogna bolta sodus V et a su
pubillu dessu iuho cat esser mortu faguendo damno et si nò loy
morret paghit su damno ad quillat aver fatu et issas tenturas sest
homini de dinaris over iuargiu paghit su iuho qui sat ochier a su
pubillu et si non loy morret paghit su dmanu adi cussu quillat auiri
factu et issas tenturas et s'issu dictu homini o iu argiu nò averit
de quitheu pagare istit impregione infini qui at aver satisfactu sos
boes et tenturas et damno cant auiri factos sos dictos boes et dae
dies XV de freargiu siant tenudos ciaschuno quillos at aver et tenne
at muda et guardia detorrarellos ad corte.
152 - Muda de boes.
Item ordinamus: qui culla persone qui ad sa muda de sos boes et
nolat guardari et lat refudari tocandoli sa dita muda paghit de
maquicia liras V et paghit su damnu qui sos boes ant faghere in
cussa iornada qui at refudadu sa dicta muda.
153 - De bacas.
Volemus et ordinamus: qui dognia persone de qualunca grado istado
over conditione siat qui at aver bacas et ebbas illo depiant tenne
in sas dictas bacas bacargios et in sas ebbas asones secundoi sa
quantidade de ciaschuno armento et dedognia truma de oìa (tempus) de
s'anno et qui conmtra faghere depiat pagare pro dognia bolta qui at
esser acatado over asones secundu qui est narado de supra paghit pro
dognia volta a sa camera nostra liras duas sos calis bacargios et
assones siant tenudos et deppiant sas ditas bacas et ebbas colliri
et gordare et tenne in sos montes vsados qui nò siant in sa villa
nen in abitione de arare ne de paschere bestiamen masedo de sa prima
die de Santu Saturro in fina a dies XV de Lampadas sas ebbas et
issas bacas infini asas prima die de treulas et tando sos bacargios
et asones illas deppiàt tenne in guardia qui nò intrint in pardo de
hierro, et silloy intrant siat licidu de ochirella gasi dessu
armentu de sas bacas comenti et de sas trumas de sas ebbas una tantu
pro bolta, et icussas ebbas et bacas qui sant ochier in sos dictos
pardos siant de sos pardargios quillas ant ochier si morret dintro
desso pardo. Et icussu qui nò at montare su bestiamì qui at aver in
guardia secundum qui est narado de supra paghit a sa camera nosta
sodhus XX et issu offciale comandit a su dittu pastore qui infra
dies tres depiat montare:et si nò obediret et fagheret su
comandamentu deppiat illu tenne et mandare a prexione et fassat
gordare su dictu bestiamen ad ispendiu de so ditu pastore qui at
tenne in guardia et paschiri cussu predictu bestiamen de supra
narrado.
154 - Narrado de porcos.
Constituimus et ordinamus: qui cussos qui ant aver porcos de gamma
quillos deppiant tenne et reher donnya tempus foras de pardo de
hierru et de mindas et di cussos quilloy ant esser acatados siant
maxellados pro dogna bolta de porcus dus pro gamma.So quale maxello
siat et deppiat esser decusso quillat lansare si morret in su logu
vedado exceptu at tempus de spica, et intendat si qui siat su
principiu de su dictu tempus despica: daessa prima die de treulas et
dae cussa die inantis si possat tenne in qualunca logu illos ad a
pachere in sos campidanos foras de pardo de hierru et d'ariolas Et
comandamusqui in terra over in istulas nò si possat mittiri infini
in tanto quissu lauore at esser totu; et indi at esser carricado et
portado ad sa ariola. Et silloy intrant siant maxellados pro dognia
gamma et pro ciascuna bolta quilloy ant esser acatados.so quale
maxello deppiant pagare sos pastores de sos dictos porcos. Et nienti
de minus paghit su damno qui ant auiri facto a su pubillu de su
lauore et quissos dittos porcos ant auiri sutigado in sa ditta terra
et ant illoy esser vissidos pro issu pubillu de su lauore over
homini o iuargio suo over pro alcños de sos ditos jurados sia
cretidu su accusadore a sagramentu suo et issu pastore siat tenudo
de dare isso maxello de porcos duos pro bolta comente illoy at esser
sucitado at su qu'illat aver bissido et acusado et acio su officiale
de savilla illos deppiat costringer ad pena de soddus C a sa camera
nostra exceptu in sos campidanos qui est logu istrittu daessos
quales logos se depiant segare et isuedare de sa prima die de Santu
Guayniu.
155 - De cabras.
Item ordinamus: qui totu cussus qui ant aver crabas illas deppiant
tenne over fagher tenne ad oìa tempus de su annu in su monte qui non
si acostent assas bingias et ortos et lauores et pardos exceptu a
tempus de istadi illas possant calari assaba pro modo et guisa qui
nò fassant damno et abbadas quillas ant auiri:et multas illas si
mongere illas bolent in sabadorgiu over in domo et poscha illas
deppiant torrare a su monte pro modo qui nò fassant damno.Et icusso
pastore qui non las boleret montare daessa prima die de Santu Guayni
paghit pro sa prema bolta soddus X et comandit illu su officiale a
su dictu pastore qui infra tres dies illas deppiat montare, et si nò
obediret illu deppiat tenne et mandare in pregione et fassat gordare
cussu bestiamini ad ispesas de so dito pastore.et si fagheret damno
cussu bestiamini in bingias o in ortos proseruet si secundum su
capitulu de supra; et si in pardos ant esser acatados pro ciascuna
volta si maxellent de pegusdus pro gamma et siat decussu quillat
maxellare.et icussu qui at maxellari et non lu maxellat pro amore o
pro paura o pro atera causa qui si siat et illi ad esser prouadu
paghit pro dognia bolta sodhus X et de cio siat cretidu su
accusadore a sagramentu suo et appat inde sa terza parte de sa
condennatione su acusadore predictu.
156 - De berbegues in pardo.
Volemus et ordinamus: qui nixuna persona usit over presumat mitter
berbegues in pardo de hyerro over pardo de mindas segados pro
bestiamen domadu over in mindas inter lauores pro paschiri o pro
istare: excepto barigando ad iaguere qui siat licitu ad icussu
quilloy ad paschere o duguer de passare in logu qui nò siat
seminado. Et icussa gàma quilloy at esser acatada siat maxellada pro
dognia bolta de berbeghes dues et siant de cussu qui l'at maxellare
et icussu quil at aver a maxellare et nò lo maxellat pro amore o pro
paura o pro atera causa et illi esseret prouado paghit pro dognia
bolta sodhus X et siat cretidu su acusadore a sagramento suo et
appat inde sa terza parte de sa condennatione.
157 - De Maxellos.
Indepat sa terza parte de sa condennatzione. Constituimus et
ordinamus:simigiantimenti qui si intendat et qui fagheri si depiat
de ciascunu de sos predictos bestiamini de penas maxellos aptsos et
condennado ès qui sant acatare qui auirint fatu dànno in su lauore
qui at esser portadu et missido in sas ariolas infini qui at esser
levadu in totu.
158 - De pagare so aptso.
Item ordinamus: qui sos maiores et jurados de calunca villa siat
deppiat de ponne fagheri pagamentu et satisfactione de su aptsu qui
at esser fatu et tenturas qui sant deber pagare et fagherillu
scriviri ordinadamente in su quaderno qui si de supra cio ordinare
et tenne secunduz in su capitulu si contenet et su maiore et jurados
qui sant acatare in culpa qui nò appant fatu satisfagher et pagare
cussos dictos pagamentos a sos quillos debent reciviri de sas
persones quillos ant recivido et non lu fagherint secundo qui est
narado de supra siat condennado et paghit pro dognia volta quilloy
at esser inculpado et li at esser provado qui cio non auirit fatu
paghit a sa corte pro maquicia liras V.
159 - De observare sos capitulos.
Volemuset ordinamus: qui ciascño officilai de sas terras nostras in
cussas contradas et villas et logos qui ant auiri at officiu depiant
observare et fagheri obseruare sensa mancamentu sos dictos
capidulos. Et issu maiore o officiali o curadore o maiore de villa
qui sat acatare over qui sillat provare qui in alcunu casu actuvel
parti de sas qui si contenint a sos capidulos de supra no
observarint over contra fassant siat condennado a pagare de maquicia
sensa mia nixuna a sa corti pro donnya bolta quillat esser provadu
su officiali o maiori qui contra fagheret liras deghi et icussu
curadore over maiore de villa qui contra fagherit liras V sentza
misericordia nixuna, et non siat prejudiciu dessas partis.
160 - Ordinamentos de cumonis de maxellos de terminis e iniurias.
Constituimus et ordinamus: qui si alcño homini leuarit cumoni de
atera persona de alcño bestiamen et ad cussu pastore silli at
prouari fraudu de bestia qui averit bendida o donadu o mandigadu et
non lu at narri a su donu suo ki ant fagheri ragione intro dessu
annu ki fassiant ragione de su bestiamì et prouari silli at
legitimamenti perdat su cumoni et paghit de maquicia a sa corti
nostra liras 25.
Notizie sulla Cultura e sulla Lingua Sarda
Dicius Antigus
Sezione Lingua Sarda - Data Ultimo Aggiornamento:
2012-01-29