Carta de Logu Eleonora di Arborea Leggi e Ordinamenti Capitoli 181 - 198
Charta de Logu Elianora de Arbarče Capitulos 181 - 198
181 - De boes de mala fama.
Constituimus et ordinamus: si in casu haverit in su armentu de sos
boes domados alcunu boe qui esseret de mala fama qui cussu pubillu
de cussu boe de mala infama siat tenudo delo clobari ad boe qui nò
siat de mali infama et si cussu pubillu decussu tali boe non lu
boleret clobari cussu tali boe segungu de supra et cussu boe
intrarit in alcunu logu et fagherit dannu et essert mortu faghendo
dannu su boynargiu nò siat tenudo de lu pagari.
182 - De boynargius.
Item ordinamus: qui si alcunu boynargiu qui haverit boes in guardia
li fuirit alcunu iuhu over boe dae sos boes qui teneret in guardia
cussu tali boynargiu siat tenudu qui su die quilli at esser fuidu su
dictu iuhu over boe qui su nocte qui at torrari lu depiat dari ad
intendiri ad su pubillu de su dictu iuhu, over boe quilli esseret
fuidu ad malauogia sua et si gasi faghit su dictu boynargiu non siat
tenudu ad pena alcuna et si gasi non fagheri secundu desupra siat
tenudu cussu tali boynargiu detorrari su ditu iuhu over boe ad
ispesas suas a su armentu dessos boes domados.
183 - ki sos Officialis siant tenudos donnya annu
a circai su bestiamen pro su bestiamen angienu.
Constituimus et ordinamus: ...
184 - De Bestia de intradura
Constituimus et ordinamus: qui quando alcuna bestia de intradura ad
benere ad alcunu armentu de bacas over truma de ebbas over de ateru
bestiamini et cussu pastori non lu conosquirit de qui at essere su
dictu bestiamen qui cussu tali pastori over pastoris lu deppiant
relevari infra dies tres a sa corte nostra over a su officiali a
tali ki si potzat ischiri de qui at esser et cussu pastori qui non
lu at revelari secundu qui in su dictu capitulu si contenit siat
illu appelladu pro fura et siat condennadu secundu qui in su
capitulu de qui furat si contenit.
185 - Fura de abitatzione.
Item ordinamus: qui cun alcunu de lito over maleficiu de fura sat
faghere in abitatzioni qui cussu tali maleficiu qui at esser factu
si depiat dari a su cuyli qui at esser plus approbe hui at esser
factu su dictu delittu et cussu depiat provari quillu at auiri factu
infra dies XV et si non provat paghit su dannu ad cui at esser factu
et de maquicia a sa corte nostra liras XV. Et simili si intendat in
su ditu capitulu pro sos lauoris qń non ant isquiri qui auirit factu
su dannu quillu diant a su bstiamini qui ad esser plus ad pressu de
su lauori et cussu paghit su dannu qui at esser factu et simili sa
tentura.
186 - Qui tocarit bestiamen.
Volemus et ordinamus: qui nexuna persona de calunca gradu o
conditioni non deppiat nen presumat tocari nè borcari deladus alcuna
bestia qui acatarit morta si pastori non est quillu mirarit pro su
sinnu et totu cussos qui lant mirari et pastori non siant paghint
cussos talis personis over persona su dannu a su pubillu de su
bestiaini er de maquicia a sa corte nostra secundu qui in su
capitulu de qui furat si contenit tota borta qui silli at provari
legittimamenti.
187 - De su Pastori chi siat cretidu a sagramentu
suo dessa fura, chi s'illi at a fagheri, si est de bona fama.
...
188 - De su Cani over Jagaru, chi fagheri dannu in alcunu bestiamini.
Item ordinamus et costituimus: si in cantu alcunu cani de loru over
iagaru andarit ad posta sua et fagherit dannu in alcunu bestiamini
su pubillu de cussu tali cani over jagaru qui fassat cussu dannu
siat tenudu de pagari su dannu qui at aviri factu a su pubillu de su
bestiamě si legittimamenti si provat qui cussu cani over iagaru
auirit factu ateru dannu sensa cussu ad alcunu bestiamě.et si non si
provarit qui cussu cani over iagaru non avirit fatu ateru dannu si
non cussu qui su pubillu de su cani over de su iagaru si nò bolit
pagari su dannu qui at auiri fatu qui det su cani a su pubillu de su
bestiamini provadu qui nò avirit fatu ateru dannu si nò cussu
secundu de supra.
189 - Qui narrit paraula criminosa.
Volemus et ordinamus: qui si alcuna persona over personis narrit a
atera persona alcuna paraula criminosa qui cussu over cussa persone
cui at narri tali paraula criminosa lu deppiat bogari inclaru infra
dies VIII et si in claru no lu bogat legitimamenti siat cussa
persona ad qui at esser naradu sa dita paraula criminosa si est pro
mayas siat bruiadu. Et si esserit rufiania et provadu silli est
legitimamenti paghit cussu ad qui at esser provadu a sa corte nostra
de maquicia liras XXV et si cussu ad qui sat narri cussa paraula
criminosa nò silliat provare legitimamenti infra su ditu apres
paghit cussu qui at aviri naradu et at pusti ad cussa persona cussa
simili pena et siat condennadu secundu qui in su ditu capitulu si
contenit pro li narri mayariu paghit liras una infra dies XV de qui
at esser iuygadu et si nò pagat seghit silli sa limba pro modu qui
la perdat et pro li narri rufianu paghit liras XXV.
190 - Qui narrit corrudo.
Item ordimus: qui si alcuna persona narrit ad atera personas
corrudu over atera paraula iniuriosa quidi essirit criminosa siat
condennadu cussu qui at narri cussa tali paraula ad pagari a sa
corte nostra liras XXV sibillu provat, et si nobillu provat liras
XV.
191 - Qui fagheret ficas.
Volemus et ordinamus: qui si alcuna persona fagherit sas ficas over
quillu ismentirit over ylli narrit atera paraula iniuriosa daenanti
de su officiali cussu qui at faghere secundu de supra siat
condennadu ad pagari a sa corti nostra pro donnya paraula liras V.
192 - Qui narrit injuria ad officiali.
Constituimus et ordinamus: qui si alcuna persona narrit alcuna
paraula iniuriosa ad alcunu officiali nostru faghendo sos factos
nostros over quilli levarit sa prea dae manus cussa tali persona qui
at fagheri secundu de supra paghit a sa corte nostra pro maquicia si
legitimamenti indest bintu liras XXV et si nò pagat infra dies XV de
qui at esser iuygadu pro sa paraula iniuriosa silli seguit sa limba
et pro levari sa preda de manus seghint illi sa manu destra
(deretta).
193 - Qui offenderit mayori.
Item ordinamus: qui si alcuna persona offendirit mayori over minori
officiali nostru et illu offendet in presoni et samben di esserit et
provadu li at esser legittimamenti siat impicadu pro issa gula pro
modu quindi morgiat sensa misericordia nixuna et si samben noli
bogarit et li arsarit colpu paghit de maquicia a sa corte nostra
liras I et si non pagat infra dies XV de qui at esser iuygadu
seghint illi sa manu destra pro modu quilla perdat.
194 - De bestiamen.
Volemus et ordinamus: qui totus cussos qui ant aviri bestiamen
domado over rude tengant modo de guardarello o fagheri illu guardare
secundu qui in sos capidulus de supra est narado, et icussos boes
domados et armentu de bacas domadas at aradu o covallus o ebbas o
molentes domados qui sant acatare in lavore nadu infini assa prima
die de jennargiu cussos pubillos dessu lauore hue sant acatare o
armentargiu o homini suo over jurado de pardu tenerellos at poder et
presentarellos a su maiore:et pro ciascaduna dessas ditas bestias
paghit su pubillu si nò las at auiri missidas in muda o in corda o
in guardia ultra cussu qui si contenit in su ateru capiduu de
miterellos in muda paghit sodhus VI pro donnya bolta qui acatados
ant esser et si in muda over acorda ant esser missidos over dadus a
guardis paghit sos dictos soddus VI per bestia su pastore, et si
tenne forti su bestiamen non si at poder ischiriant et connoschire
de qui at esser sat poderet si connoschire non lu ant poder benne at
a su maiore de sa Villa et declarare su ditu bestiamini et declarado
quilli at aviri et denunciando de sa quale denunciatione siat
cretidu su acatadore a su sagramentu suo ad fagheri pagare daessu
pubillu de su bestiameni over pastores qui ant esser in culpa
secundu quest naradu soddus VI pro bestia pro ciaschuna bolta
quilloy ant esser biidos et acatadus comente et quillis auerit
tentos de sa quale condennatione deppiat auer et appat su acatadore
sa terza parti. Et dae sa prima die de iernargiu inante sensa indi
fagheri clamo over denunciatone alcuna inante lu possat et depiat
lensari et ochire in su lauore quillat acatare sensa pena mittendo
boghi o faghendo clamo de cusso bestiame qui at aviri mortu over
lensadu de presenti quillu possant ischiri in sa villa o in sa
habitatione de sa quale at esser mortu si in saltu non at poder
acatare personas quillu possat declarare.ma cussa die nò passit sat
esser hora debita over sa seguente die qui su ditu clamo nò fassat a
su maiore et a sos jurados de sa villa sa bestia over bestias de qui
ant esser quillas ant cognoschere su pilamě.ma declarit et narit qui
auirit lensadu bestiamen in su lauore quillat auiri lenzadu. Et si
morrit intro de lauore suo over datiri siat decussu quillat aver
morto over lensadu et si morret foras de lauore siat de su pubillu
de sa bestia qui at esser morta:et pro cussos pegus quilloy ant
esser acatados qui non ant esser mortos et apidos que su pubillu de
su lauore no los at aviri bń q'esseret lensados paghit su apreciu
qui at aviri fatu in su lavore su pubillu over pastore de su
bestiamen a su pubillu de su ditu lauore. Et siant ečr una bestia
qui silloy at acatare cussa deppiant ochire over lensare et siant
esser plus:duas bestias pro bolta et non plus. De bestiamen rude. Et
si ad esser alcunu bestiamen rude de sos predictos qui sundo
naradusin su capidulu de supra sant acatare ine nadu gosi infini a
sa prima die de ienargiu comenti et poscha si possat et deppiat
ochire seghendolus daessu lauori gosi foras de lauore comenti et
intro de lauore hue los ant poder conseguire in sas ardationes de
sos lauores.et siant de cussos qui l'ant ochire veramente qui cussu
quillat ochire deppiat fagheri clamu et denunciatione a su maiore et
juradus de cussa villa hue sat ochier secundu quest narado in su
capitulu de supra de su bestiamen domado:et niente de minussu
pubillu de si bestiamen over su pastore qui at esser inculpa paghit
su apreciu et danu qui su dictu bestiamen ad auiri fatu. Bestiamen
menudo. Et si ad esser alcunu bestiamen minudo cio est berbeghes
porcos de gamma o cabra qui sant acatare in lauore nadu depiat esser
maxellada sa gamma donnya bolta de pegus.v.sant esser dae X pegus
insusu et dae X pegus ingiosso ii.pegus et paghit su dannu apretziu
a su pobillu de su lauore su pastore. Porchu mannali. Et issu porcho
mannali qui silloy at acatare lu ochiant et si at de cussu qui l'at
ochire et si morret inante de compliri a domo de su pubillu et si
ochier nò lu a poder denunciar illu a su maiore et paghit su pubillu
de su porco sodhus II pro ciascuna bolta qui lloy at esser acatadu
et issu apreciu et dannu qui at aviri factu a su pubillu de su
lavore et siat inde cretidu su acusadore a su sagramentu suo et
appat inde sa mesidadi de sos dictos sodhus II a sa corte et is
s'ateras mesi dadi appat su acusadore. Maxellos e apressos. Et
simigiantemente si intendat qui fagherint et deppiant de ciascaduno
de sos bestiamen de penas maxello apressos et condennationes qui
sant acatare auire fatu et fagherint dannu in su lavore qui at esser
portadu et misidu in ariola infini a qui nd-at esser levado in totu.
195 - Bingias.
Constituimus et volemus: nos obuiari et dari remedio a sa malicia
de multus qui supta specie et colore de sa guardia de bingias ortos
et lavores nò possant tenne nen damnigiare indebitamente su
bestiamen domado over rude. Ordinamus: que nexuna persona de
qualunca gradu istadu over ordini siat deppiat over presumat
bestiamen alcunu miter in bingias ortu over lauores istudiosamente
pro intentione qui loy siat mortu over tentu over leuarellu daessu
pastu over ochirellu in pastu pro se over pro atero et dari ad
intendere quillu appat mortu over tentu in bingia over orto o lauore
et icussu a qui at esser acatadu o uer prouadu legitimamenti. Et
intendat si qui siat proua legittima dae unu testimongio in suso
incustu articulo tantu non obstante qui dae subra narat qui siat
cretidu a su sagramentu suo su acusadore:deppiat esser condennadu et
paghit pro dogna bolta a sa camera nostra liras XV infra dies XV de
qui l'at esser provadu, et si nò las pagat siat fustigadu. Et issu
simili si intendat decussu qui at mitter in pardu de siilu over in
pardu de mindas bestiamen over su pastore non poderet auere sa dicta
pena et bolerent qui deberet jurare cussa persona ad qui de cio
avirit suspectu cussa persona siat constricta a jurare et qui in cio
non siat culpabili et sillu jurat siat indi liberadu de sa dita
pena:et si jurare nò at boler qui nò appat factu cussu qui su
pubillu over pastore de su predictu bestiamen li at apponne paghit
sa pena qui desupra est narado et declarado.
196 - De arari.
Item ordinamus: qui nexuna persona usit over presumat arari in logu
over parti hue usit et istit bestiamen rude pro fagheri narboni over
pro atero modu et si alcuna persona illoe ararit cussa persona
quillat arare illu cungit pro si forte modu qui bestiamen no loy
possat fagheri damno. Et si puro bestiamen illoy intrarit et
fagherit illoy dannu nen tenne nen ochiere silloy possat:nen etiam
deus aperssari su dmanu qui ant auiri fatu exceptu qui si poderet
prouare legittimamente qui istudiosamenti esseret apertu et
ischungiadu pro alchuna persona:in su quali casu su quilli auirit
apertu over iscungiadu depiat pagare et satisfagere su dannu over
apreciu qui at auiri factu su bestiamini quilloy at esser intradu
veramente qui pro custu capidulu non pro iudichit adi cussos qui ant
auiri saltus arengados foras de ardationes de villas ma cussos
quillos ant auiri sos dictos saltos et ant arari incussos et
bestiamen at intrari in su laore quilloy at esser qui su pubillu de
su saltu possat maxellari in su pastu et apreciu over tenturas su
pubillu de su bestiamen pagare non deppiat.
197 - Guardia de bestiamen.
Volemus et ordinamus: qui totu sos asones bacargios boynargios et pastores de qualunca bestiamini siat deppiant guardare su bestiamen
qui ant auiri in guardia pro si factu modu qui nò fassant dannu in bingia ortos over lavores, et si fagherit dannu qui su dictu
bestiamen at auiri factu secundu qui de supra est narado in sos ateros capidulos veramente si intendat que su pubillu de su
bestiamini possat auere et appat regressu contro su pastore lieru qui siat o servo qui cum paraula de su donnu suo siat allogadu de su
dannu qui su dictu bestiamini at auiri factu et qui at auiri fatu et qui at aviri pagadu over quilli convegnat pagare et de su bestiamen
quilli at esser mortu over levadu su quali pastore siat tenudo de pagare et paghit su dictu bestiamě et dannu et si non auirit daeunde
poderet pagare su officiali siat tenudo de tenerellu et mandare a prexione su secundo pastore at petitzione de su pubillu de su ditu
bestiamini. Et istit in prexione infini at qui at auiri satisfactu su dannu qui ad auiri recivido de su dictu bestiamimi de cussu
quilliat esser conuintu over li conuegnat pagare.
Et gosi si intendat de su seruu qui at esser allogadu cun paraula de su donnu suo comente et de su liberu si su donnu de su servu non at boler
pagare su dannu qui at aviri recivido su pubillu de su bestiamen.
Et si aueneret qui alcunu de sos ditos pastores over guardianusde bestiamini si partirit over fuhirint de su servitziu pro dannu qui
auirint fatu su bestiamini quilli at esser acomandadu over pro alcuna atera causa inantes de su tempus de sa allofatione et
promissione qui at auiri fattu esseret complidu.
Bolemus et comandamus qui pro tenore de su presente capitulo:qui in calunca logu sat poder acatare over conseghere intro dessas terras nostras
quillu deppiant tenne et mandarellu a prexione de cussu quillat aviri condutu over allogadu over procuradore over homini suo.
198 - De allogare su bestiamini.
Constituimus et ordinamus: qui sus officialis de sas terras deppiant in cussas contradas villas et loghos qui ant aviri ad
officiu ad aconsare et allogare su bestiamen de sa corte qui at esser in su officiu qui at auiri qui non possat auire nen recivire
dannu in logu alcunu. Et issas terras boydas over bingias qui ant esser in castigu over ortos de sa corte faghirellos bń aconciare e
lauorari qui lamentu non sindi possat auiri.
Et icussu officiali qui in ciò ad esser negligente et in culpa deppiat pagare et paghit et
sasfassat totu su dannu qui sa corte ad reciviri et at muntare pro sa negligentia quilloy ad aueri apidu non obseruando sas
ordinationes qui de supra sunti factas.
Notizie sulla Cultura e sulla Lingua Sarda
Dicius Antigus
Sezione Lingua Sarda - Data Ultimo Aggiornamento:
2012-01-29