Paxi a sa genti de bona volontadi

Mario Puddu (autore dizionario sardo)

Paxi a sa genti de bona volontadi!

Deo no so s'ànghelu de su Segnore ma, oe chi est die de Paschixedha, coment'e autore de unu ditzionàriu de sa limba e de sa cultura sarda m'apretat su doveri de fuedhai de sa proposta chi sa Commissioni regionali at fatu po sa lingua sarda in sa Cunferéntzia de Arborea.

Pregunta: Chie sun sos Sardos "bonos"? Chini bollit fai a trivas (o a sa scarada) po fai a biri ca est prus sardu o mellus de un'àteru, dhu fatzat puru: gei fiat tempus de giogai in... domu! Ma atentzioni, ca funti sardus fintzas is "peus", antzis custos faghent parte in totu de sos "menzus" e "bonos". Sos Sardos semus totus sos sardos pro sos matessi méritos e cun sa matessi dinnidade, pro su tantu chi semus sardos. E gai est sa limba sarda, chi est totugantu su sardu, ca perunu istúdiu iscientíficu podit dimustrai calincuna cosa de diferenti. Sa língua sarda, po totus is piessignus chi faint de su sardu una língua distinta e diferenti de dónni'àtera, est aici unitària chi própiu no tenit abbisóngiu perunu de èssiri unificada. Po cussu mi parit ca is ideas chi funti girendi benint in parti de sa cunfusioni (si cunfundit su chi sa língua est cun sa manera de dha scriri) e de unu presumu chi de seguru no at a fai bèni a nemus. Intanti una pregunta prúbbica a sa Commissioni: Su documentu chi at fatu a connòsciri in Arborea est totu su chi bollit nàrriri e propònniri o calincun'àteru documentu cuncordau est unu pagu "bregúngia" a ndi dhu bogai a pillu? Dhu pregontu, ca assinuncas no si cumprendit su "certu" o "briga" chi at fatu nàsciri.

Lezindhe sa relata "Norme di base: ortografia, fonetica, morfologia" frutu de su triballu de sa Commissione, b'at medas cosas chi m'agatan de acordu in prenu; ma si cumprendhet puru chi sa Commissione tenet in mente un'idea de limba chi assemizat meda a sa chi (a dolu mannu) nos amus fatu de s'italianu, cosa chi at a cundennare a chie si ponet a iscrier e faedhare in sardu a deper sempre zugher ifatu sa lista de... sas peràulas "zustas" ca... sa peràula "zusta" raramente at a esser sa sua e no ischit prus cale àtera at a èssere! E aici andat bèni "abba" ma no "àcua", "ebba" ma no "ègua", "chena" ma no "cena", "nie" ma no "nive", "lughe" ma no "luxi" e ne "luche", "artu" ma no "altu", "lavra" ma no "labra" e ne "lara" e ne "lau" (ojamomia ita dannu!...), coment'e chi no sian peràulas ateretantu zustas e cumpresas.

Sa relata de sa Commissione est in bona parte una "tabella delle parole ammesse" (foras agiummai totu su campidanesu) e a mie mi paret de cumprendher chi tenet de cuncordare una limba pro sos anzenos, pro su bisonzu e impreu de sos de fora, e no coment'e capatzidade e médiu de nos riconnòschere, faedhare e iscrier inter Sardos etotu, candho de sempre nos semus faedhados e cumpresos chentza fagher sa limba a zisa de números fossilizados. Cun ideas de aici est cosa segura ca no dhoi podit èssiri ni 2,1, ni 2,2, ni 2,3 ma isceti o 2 o 3, o 3 o 4, a sàrtidus: o est biancu o est niedhu, o est "bit" allutu o "bit" istudau che a sa "língua" de is computeras. Depeus cumprendi bèni meda s'abbisóngiu chi podit tènniri un'amministratzioni (poneus sa Regioni Sarda) de iscriri ... e solu in essida ... isceti una variedadi de sardu: andat bèni su de Pompu comenti andat bèni su de Berchidha, su de Masudhas o de Ovodha, su de Núoro o de Aristanis, su de Samugheo o su de Bonolva, postu chi in calisiollat variedadi de sardu dhoi est podeus nàrriri su 99% de totu sa língua sarda e postu chi is Sardus s'istimeus apari ateretanti totus. E bastat a dhu fàghere in sa sola manera chi si podet fàghere e chi àtere l'at fatu (ma chentza ndhe repitire sa mania): seberendhe una variedade de sardu chi est limba sarda ma no faghet "sa" limba sarda e rispondhet solu a unu bisonzu de funtzionamentu burocràticu, e però podet rispetare totugantos sos Sardos ammitindhe in intrada totu sa limba. Ma ita est cust'idea de ndi segai bona parti de is fuedhus e de cundennai sa genti a no isciri prus a fuedhai sa língua sua po fai iscriri unu sardu "standard" chi isceti a tretus currispondit a su sardu fuedhau? E poita un'amministratzioni comunali de calisiollat bidha no iat a dèpiri fuedhai e iscriri su sardu cosa sua a sa Regioni puru e a tot'is àterus entis e comunus? Si unificatzioni dhoi at de fai, si fait ponendi in contu totu su sardu e totus is Sardus, cun su própiu cunsideru e cun sa própiu istima, ca no est de língua ma de genti s'unidadi chi si tocat a fai! Sa vera unificatzioni si fait si is Sardus si fuedhaus e iscrieus in sa língua de s'istória nostra ... chi no est isceti una parti ... e aici eus a pòdiri tocai cun manu cantu est sa matessi limba sarda e mellus e prus fait a s'acostai imparendi e pighendi is unus de is àterus. E de seguru chini fuedhat e iscrit in su sardu cosa sua, calisiollat sardu, iscritori o amministradori fait bèni meda! A donzi modu mi dimandho aite a ponner in ziru s'idea de unu logudoresu "sardo illustre" coment'e "lingua di tendenza", ponindhe in contu fintzas Autores (calicunu de sa Commissione etotu) chi si an iscritu carchi òpera est meda, ma cuendhe ateretanta pràtiga de iscritura a sa campidanesa e Autores chi pro sa zenia de literadura chi an fatu no solu sun mastros ma fintzas sos solos rapresentantes de sa limba sarda, e intantu sun medas e an iscritu òperas medas! A ponner sa zente a brigare mi paret no solu s'úrtima cosa de fàghere, ma una cosa chi própiu no tocat a fai e chi no serbit a is Sardus e ni a sa limba sarda.

Su male mannu est chi sa limba nostra pagu la faedhamus e prus pagu la connoschimus in totu sas pínnigas suas, candho tiat bastare abberu pagu pro ndh'esser meres in prenu; e ap'a narrer puru chi, pro totu su chi podet serbire una limba, b'at bisonzu de totugantu su sardu e tocat a recuperare e manizare sa richesa e sa capatzidade manna chi tenet e chi no s'at a poder bider mai si no si collit totu.

Custa mi paret sa cosa prus urzente. S'unificatzione de s'iscritura, a su contràriu, est urzente cussa puru, ma est un'àtera chistione: inoghe emmo b'at bisonzu de fagher unidade e pro si ndhe rendher contu bastat de abbaidare chi no solu Autores diferentes ... e chentza distintziones de làcana "campidanesu" "logudoresu" o "nuoresu" ... an iscritu e iscrien in manera diferente sa matessi peràula (no so faedhendhe de variantes), ma fintzas unu matessi Autore iscriet sos matessi sonos candho de una manera e candho de un'àtera.

In custu sensu sun de importu mannu e zustos unos cantos inditos de sa Commissione; ma intantu est importante s'isperiéntzia de iscritura chi sos Sardos de donzi parte e logu sun faghindhe (mai che in custos tempos) e tenen bisonzu de sighire a fàghere fintzas innantis de lomper a una ortografia unitària, ca sas dificurtades si poden bider menzus manizendhe sa limba e no preighèndhela. Ma depu nàrriri puru chi sa proposta ortogràfica de sa Commissioni, gei est berus ca bollit èssiri un'inditu, ma fintzas coment'e inditu tenit prus de unu pecu e calincuna cosa est de cunsiderai antiscientífica, assolutamenti sbagliada e chi fait isbagliai, ca no sempri fait contu de su chi su sardu est e de comenti si manígiada (mancu cussu propostu in... tabbella!).

Paschixedha 2000

Mario Puddu

Lingua Sarda Notizie e Informazioni

Dicius Antigus