Comunu de Quartu Sant'Aleni

Provincia de Casteddu

ASSESSORAU DE SA CULTURA E LIMBA SARDA

SA LINGUA SARDA: S'AT A MORRIRI?

Sendu isperdia sa limba antiga de is nuraghesus, chi at lassau relichias in is nominis de is logus e in calincunu fueddu sobrabiviu, de s'acabu de s'Imperiu Romanu, che a is aturas limbas romanzas in totu s'Europa, su sardu s'est cumentzau a formai de su ladinu. Is primus paperis iscritus in sardu chi si funt abarraus funt cussus de Marianu e Torgutoriu, reis-giugis de Logudoru e Calaris, chi in d'un'autu fatu de sa canzilleria iat arregalau una cresia in su 1070-80 a pustis de Gesus Cristu. Is rennus giudicalis de Torres, Gaddura, Arborea e Calaris iant impreau sa limba sarda in totu is masionis de sa curtura e de su guvernu lassendusì cundaxis, autus, paperis, leis, constitutzionis, cartas e contus totus iscritus in sa limba de s'isula.

Propriu candu su rennu de is giugis de Arborea fut acanta de auniri totu sa Sardinia in d'unu stadu, su Summu Pontifitzi Bonifatziu, nendu chi fut derettu suu, iat cuntzediu in feudu s'isula a su conti de Bartzellona. Is cadalanus no nc'iant postu tempus meda a sartai su mari e a si ndi ponniri meris de sa Sardigna a pustis de centu annus de gherra cun s'Arborea. In is campus tristus de Seddori, is sordaus sardus furint istaus incracaus e sa Sardigna iat perdiu sa possibilidadi de un'amaniamentu suu in libertadi.

Po sa limba sarda, sendu arribaus is castillanus a pustis de is cadalanus, furint cumenzaus tempus de disimparu. Su cabudu de s'arruina fut istau candu limba ufizziali iant postu s'ispaniolu. Is meris nous de sa Sardigna, visrey e nobilesa a incabu, iant bettau a pagai a sa genti de is biddas dazzius e arrendas feudalis de donia manera cumenzendu su degollu de s'economia isolana. S'asurimentu de su rei de Ispania fut aici mannu ca is marchesus ibericus puru, chi a pustis de ducentus annus si furint che sardizaus, s'arribelant a Madrid e a s'Escoriali. Ma a pustis de una de is tanti gherras perdias, sa Sardinia fut passada a is austriacus e, sendu fatu una tramuda cun sa Sizzilia, a su duca de Saboia.

Is saboiardus, chi iant ottentu de mala gana sa Sardigna mancai essant pigau su titulu de reis, iant sempiri fueddau franzesu. Totu in d'una iant cumprendidu ca podiant illargai su cumandu insoru facias a s'Italia e, po s'aprontai, iant mudau limba ufizziali passendu a s'italianu. In s'isula tirriosa prena de calenturas e arestumini ddi fut cumbeniu a abalentai sa "toscana favella" etotu ca sa nobilesa sarda chistionàt ancu ispaniolu e sardu cun perigulus autonomistas. Candu su Rennu de Sardigna, in su 1861, a is cumandus de is meris saboiardus, iat mudau nomini e, illarghendu is lacanas, si fut tzerriau Rennu de Italia, chistionànt italianu unus 2,5 po centu de sa popolatzioni, est a narri is chi ddu isciant iscriri sceti. Is aturus fueddànt dialetus o limbas de minorìa.

De tandu is crassis dirigidoras sardas ant iscritu in italianu e su sardu s'est agatau indurriau a poderai po su tempus bennidori.

Su fascismu iat fatu aturu dannu, ma sa grandu pesta po su sardu funt istaus is grandus medius de arrelatamentu comenti sa radiu e sa televisioni. In is urtimus cincuanta annus in s'imprus de is familias sardas s'est afortiada s'idea de dispidiri sa limba sarda, sendi forti su cumbincimentu ca no fessat istada prus abili po agatai treballu in s'era presenti. Ma a pustis de sa faddidura de su "Piano di Rinascita" e de su grandu arrepentzamentu de su 68, una truma de istudiaus e sabidus sardus iant cumentzau sa batalla po sa defendidura e s'abalemtamentu de sa limba sarda. Una mòvida chi seus ancu cumbattendu a pustis de sa lei de sa Regioni de su 97 e de sa lei de su Stadu de 99.

S'Autonomia de sa "Rinascita" at faddiu?

Sa grandu farta de is urtimus cincuanta annus in Sardigna est istada sa de airi mancau su fundoriu pretzisu a s'Autonomia. Sa constitutzioni, o istatutu, ispetziali chi s'ant donau est istada arremangada a suba de unu pentzamentu de Stadu a sa moda de s'Otuxentus. Su federalismu no at agatau cussorgia e sa Regioni est bessìa a foras che unu ufitziu stesiau alargu de su guvernu. Su stadu at cuncordau s'ordinìu cosa sua cun d'una bandera, unu populu, una natzioni, unu guvernu, una limba. Mancai in s'articulu sesi de su paperi de fabricu de sa Repubrica fessànt istadas cumandadas leis de tutorìa po is minorìas de limba, de custu no si nd'est fatu contu. E duncas est passau in metadi de seculu unu disinnu de autonomia pentzau in pitzu de s'idea chi sa divessidadi de sa Sardigna podìat essiri conduxìa a intru de is mungias contras a sa disugualidadi sotziali feti. Su populu sardu no tenìat una curtura sua, fut trighendi at arribai a s'amaniamentu de s'economia, e bastat. Est a narri ca sa Sardigna depìat agattai sa moda sua de amaniamentu po assimbilai a is aturas regionis italianas prus arricas. Is grandus ominis politicus sardus puru ant arrecìu e dispidìu custa idea, arrimendi a una parti sa possibilidadi de istrantaxai un'autonomia pintada a suba de s'identidadi sintzilla de su populu sardu. Atras ideas tandu furint prus fortis. E nemus, mancu Lussu o Laconi po nai, funt arrenescius a imponiri, o a du nai chi du pentzànt assumancu, sa chistioni de un'autonomia prus de conottu natzionalitariu democraticu. Su pentzamentu de autonomismu a fundamentu sotziu-economicu at sighìu a imprentai a pitzu de sa Sardigna su marcu de sa dipendentzia e sa mancantzia de un afortiamentu de sa curtura sua.

Sa filla de custa moda de disinnai su tempus est istada s'idea de su "Piano di Rinascita" chi no at aprontau fainas sardas o furisteras chi podìant produsiri arrichesa, ma at artziau is istrinadas de dinai pubricu. Custa masioni, foras de inciungiai sa capassidadi de produsiri a sa sola, at aciuntu unu mercau in prus a is impresas furisteras chi ant tentu tretu de imponniri su produsimentu in soru.

Is literaus, is ominis de politica, is dirigidoris ant detzidiu de abandonai sa limba sarda a su destinu cosa sua. Oindì su matessi. A bortas calincunu si chesciat, ma in pagus si donant a ita fai. S'imprus castiant de arturas su dolorosu strumingiu de su sardu.

G.Corongiu - Lingua Sarda - Ligau Detzididura n. 121 de su 27-03-2000

Dicius Antigus