Lingua Sarda TAE 07 2000 2 - Comune di Quartu Assessorato Cultura Documenti in Lingua Sarda
Comunu de Cuartu Sant'Aleni Assessorau de sa Cultura e de sa Limba Sarda
Progetto T.A.E. - Transnational Action for Equality
Convegno Hotel Setar
Is disinnus e is fainas de su comunu de Cuartu Sant'Aleni, a suba de s'abalentamentu, ufitzializazioni e tutoria de sa Limba e identidadi sarda.
UNA LIMBA PO S'IDENTIDADI
Imprentaus oi sa segundu torrada de s'interbentu de s'Assessorau a sa Limba Sarda de su Comunu de
Cuartu Sant'Aleni, a s'atobiu internatzionali, chi s'est tentu in tzitadi in s'Hotel Setar de su 20 a su
22 de su Mes''e Triulas de ocannu, po sa presentada de su "Disinnu Europeu contras a is Ingiustìtzias -
Project T.A.E. (Transnational Action for Equality)" aundi su Comunu de Cuartu
est partner europeu po s'Italia.
Su dott. Roberto Spano, incarrigau de s'Ofitziu po sa Limba Sarda, at chistionau a suba de is fainas e de
is disinnus chi su Comunu de Cuartu est aparicendu po sa defensa e s'abalentamentu de sa limba sarda, contras
a totu in ingiustitzias chi tanti anti demau sa cultura, sa storia e s'identidadi de su populu Sardu.
In su Mes' 'e Idas de su 1999, su Comunu de Cuartu Sant'Aleni, fait un'atru passu piticu, ma
balentosu, in s'istoria.
Su Sindigu Gratzianu Milia, a pustis de sa bessida de sa Lei de su Stadu 482 de su 1999,
detzidit de creai un'Assessorau totu nou, mai biu in Sardigna (e duncas in su mundu), S'Assessorau a sa
Limba Sarda, torrendu a tzerriai a Aleni Ledda po ddu ghiai, cun s'agiudu poderosu de su Dott.
Peppi Corongiu, sapiu profundu e apegau de sa limba de sa natzioni nosta.
Cust'Assessorau, (giovuneddu balenti), cumentzat luegus a fai intendi sa boxi sua e su 27 de su Mes' 'e
Martzu 1999, sa Giunta Comunali apròat sa primu Detzididura (Delibera) in sardu, donendu aici vida
e cuncretesa a su primu autu ufitziali in limba sardachi tenit su propiu balori legali po su Stadu
Italianu; e prenendu una mudesa buida de prus de 600 annus, est a nai de candu is autus de is Rennus
Giudicalis aregulaìanta sa vida giuridica e politiga de sa terra nosta, in sa limba galana de su XIVmo e XVmo
seculu.
In s'intèris, unu articuleddu simpli in su giornali, aundi si fait sciri chi s'Iscola de Limba Sarda
torrat a oberri po su segund'annu, fait sonai chen''e pasiu su telefunu de s'Ofitziu po sa Limba Sarda chi,
arrespundendu in Sardu Meridionali, pigat is iscritzionis po s'iscola e donat totu is nobas a suba de is
fainas culturalis de su comunu.
Genti meda dudat chi diaderus nci siat un'incarigau de su comunu chi arrespundat in sardu a su numeru
imprentau in su giornali. S'arrespusta crara in Limba ndi ddis 'ogat d-onnia duda e in prus de 400 pedint de
s'iscriri a sa scola.
Po dificultadis tennicu-burocratigas, sa Regioni e sa Comunidadi Europea no si podint agiudai
economicamenti, oblighendusia a apariciai e apoderai totu custa faina a sa sola, cun is pagus fortzas umanas
y economigas chi tenit s'Assessorau.
De mala gana si bieus cunstrintus de fai torrai a 150 feti, (cun d-unu sceberu chi s'est costau tristura
meda), is scientis de s'iscola.
Cun meda passioni personali, traballu bolontariu e grandu disponibilidadi de s'Assessorau, sa scola
inghitzat in su mes''e Martzu e a pustis de su discansu po s'istadi, at a torrai a sighiri fintzas a Mes''e
Idas.
Sa genia de is scientis est varia meda, s'edadi mesana est de 35 annus, ma su prus giovuneddu, chi
benit a sa scola impari cun totu sa familia, no at ancora acabau s'Iscola Elementari, e sa prus manna est una
ayaya alligra de prus de setant'annus.
Su in prus de is scientis est diplomau o laureau e arribat de Casteddu, Cuartu e de is biddas 'e su
bixinau, ma nci funti puru istudiantis universitarius Nugoresus, Tataresus e Logudoresus chi, cun passioni
meda, olint amanniai sa connoscèntzia limbistica insoru, cun poderosas letzionis de Sardu Meridionali.
Is maistas de is iscolas elementaris e po pipius piticus chi 'olint portai, (cumenti ddis anti pediu is
familias de is scientis insoru), sa limba sarda in totu is iscolas funti po nosu una presèntzia de importu
meda chi si donat grandu isperu po su benidori sardofonu de-i cussus pipius.
Su in prus de is scientis anti scioberau de s'iscriri in d-una iscola che-i sa nosta (paghendu in prus una
cuota de iscritzioni), po si torrai a fai meris de una sienda limbistica chi intendinti cosa insoru in su
fundu de su sentidu de s'identidadi, ma chi, massimu po is chi bivinti in is tzittadis, est sempri
istetiu difitzili meda a espressai, po su monolimbismu italianu barrosu, impòstu de sa scola, sa
telebisioni e is institutzionis.
Custu a fatu nasci unu amesturu malu de innioràntzia e tzerachimini psicologicu chi, movendu massimu
de is annus '60, iat cumbintu babus e mamas chi, mancai intra de issus 'e totu sighiant a chistionai in
sardu, a evitai de umperai sa limba cun is fillus insoru, e fintzas a si dda proibiri, cumbintus in fidi 'ona
chi fendu aici ddus iant ai sarvaus de sa poberesa e de is dificultadis economigas.
S'arresultu de-i custa pulitiga didatica e culturali disaurosa, agiudada e apoderada cun fortza de
diretivas ministerialis, chi arrecumandaìanta de proibiri e castigai in is iscolas su manigiu de su sardu po
is scientis, est ananti de totu cantus nosu.
Is genias prus giovunas crescinti in s'innioràntzia prus manna de s'identidadi cosa insoru e duncas de sa
sienda umana e individuali prus sintzilla, fuliendusinci in d-unu apretu de omologadura chi ddas lassat
chentz''e defensa in is perigulus de una globalizadura fea, chi atru no est chi s'alladiamentu de unu poderi
istrangiu.
No podendi pigai parti de manera ativa, donendu un'agiudu originali e fraigadori, si depinti acuntentai
feti de ddu bivi de una manera passiva, cumenti a tentas de unu mercau chi est sempri prus astratu e
chentz''e ghia po chini no tenit abilesas e aìnas manivilis po donai tretu, alenu e boxi a is ideas e
disigius suus.
S'atru scioberu a-i custa pauli omologadora fintzas a oi est'istettiu, po lastima, feti s'acorradura
speddiosa e tirriosa e s'arrefùdu de d-onnia sinnali o insullamentu foresu chi nci acabat in d-unu
"campanilismu" arrenegosu e tzurpu, aundi sa bidda (e sa fueddada sua) esti s'unicu arrelatu cun su mundu e
s'unicu orizònti sotziu-culturali.
Fintzas a s'estremu de cunsiderai allena, burda e colonisadora sa genti de sa 'idda o provìncia lacananti.
Fintzas a s'assurdidadi de arrefudai cument' 'e apocrifu calisisiat limbargiu chi siat, mancai pagu-pagu
fetti, dissimbillanti de sa fueddada dialettali de sa 'idda sua, mancai boghendindi sa scusa ca no est su
propiu chi fueddat s'ayayu. E duncas de fuliai cumente burdu, indignu, imbrutadori e alluadori de una limba
cunsiderada pura e sintzilla fetti poita aici est istettia sempri, preitzosamenti connotta.
In custa faìna puru, s'Assessorau a sa Limba Sarda de su Comunu 'e Cuartu s'est impinniau po donai
s'agiudu cosa sua a su disinnu de una pulitiga culturali e limbistica chi potzat auniri e acostiai su
populu sardu tot'intreu, sciuliendu cussas umbras de innioràntzia e intolleràntzia chi frimanta s'andala
de abalentamentu e ufitzialitzadura de sa limba e de s'identidade nosta. Lassendidda aici in su stàini de su
connotu, de is afestadas po is santus patronus, de su folklori cirdinu e mumificau a foras de su tempus e de
su spatziu chi no siat cussu de is tancas sicadas, de is feminas in sa funtana o de is "balentes" redùsius in
tristus certus etilicus in is tzilleris de biddas atesu 'e su mundu.
S'isvilupu e s'amanniamentu sanu, obertu, tolleranti e fraigadori de s'identidadi sarda si ndi podit
strantaxai feti bincendu is "campanilismus" chi aici meda s'anti demau e aici meda ant afortiau s'idea chi sa
cultura sarda e duncas sa limba sua, siat cosa beccia, passada e allogadora. Custus campanilismus anti donau
a is enemigus in fidi mala fortza e boxi de ghettai tzerrius a celu, tronendu de indinniatzioni anant''e su
"disacatu" de chini si ndi bolit stesiai de-i custa trassa mala, torrendu a ponni sa Limba Sarda aundi funti
su derettu e sa dinnidadi cosa sua: est a nai in d-onnia logu de sa vida familiari, iscolastiga e de is
istitutzionis de su populu sardu.
Ma po arribai a-i custa tenta, tocat a fai unu grandu traballu a suba de sa connoscèntzia funduda e sapia
de una limba unitaria chi si ndi stèsit de totu is isballius e faddiduras de fueddadas dialetalis, frimas a
un'umperu municipali fetti.
Est po-i custa arrexoni chi sa detzididura est istetia iscrita in d-unu Sardu Meridionali sapiu e
literariu, s'unicu capassi de espressai de una manera sintzilla e cumpetenti, is cuntzettus pretzisus e de
importu chi un autu giuridicu ufitziali arrechedit, ponendu a menti, in prus, a su fueddu de sa Lei chi, cun
grandu craresa, abalentat, afortiat e donat ufitzialidadi a is Limbas aunias de is minorantzias identitarias
e no a totu is variedadis dialetalis chi, galanas e istimadas in is arrelatus familiaris e de amistadi,
podint bessirii lascas e faddidoras in d-unu umperu ofitziali, leislativu e giuridicu.
Is aìnas tennicas: fueddarius, gramaticas, glossarius istorigus e literairius nci funti e depint essi
afortiaus sempr''e prus, ma depinti essi umperaus cun cumpetentzia, manigiu, e i cun sa cantidadi giusta
de umiltadi e impinniu, chentz''e pretèndi chi de suncuna, de una dia a s'atra, una limba inserrada po
seculos in s'oralidadi tengat po maxia totu cussas arrichesas e arrefinas espressivas chi atras limbas anti
tentu possibilidadi de i strantaxai in su processu lentu de ufitzialitzadura.
A creai custu amesturu scontroriau de conservadorismu tontu de una parti e arefùdu tzurpu e omologadori de
s'atra, ant'agiudau trumas minoreddas ma po lastima arricas e potentis, de elìtes pulitigas e culturalis
sardas chi, chentz''e diferentzias de importu intra sa manca e sa deretta, anti apariciau a ingiriu de sa
chistioni limbistiga de sa Sardigna unu prozessu frassu e tragallosu, chi a bortas a passau meda sa lacana
de s'ofèndida a sa cultura e sa inteligentzia normali.
Nci anti bogau a foras is pantasmas avolotadoris de is persecutzionis de arratza, de sa tirria e de is
odius etnicus, de sa torra a sa barbarie e fintzas a is "Sardi Pelliti" de arregodu ciceronianu.
Is fundorius sintzillus de s'identidadi sarda, no si fraìgant a pitzus de is significus de etnia,
arratza o sanguni, ma in su arreconoscimentu de s'unidadi nosta e unicidadi culturali de populu chi bolit
pratziri sa dissimbilantzia geniosa sua cun totu is aterus populus de su mundu, primu cun su populu italianu
po sighiri cun totus is identidadis culturalis europeas. Aici, ponendinci totas is siendas chi teneus, eus a
agiudai a strantaxai e fraigai diaderus cuss'Europa de is Populus e de is Natzionis chi
aici meda disigiaus, ma chi si s'at a fundai fetti in s'omologadura e in su monolimbismu impostu de is
culturas economigamentis egèmonis, iat at essi fetti s'Europa de is bancas e de is multinatzionalis, arrica
fortzis e potenti materialmenti ma pobera chentz''e fini de libertadi e umanesidadi.
Sa Sardigna at patiu s'ingiustitzia prus manna chi si potzat cumitti contras a una natzioni e a unu populu:
su de dd'ai proibiu cun violentzia frassa e mala de espressai in libertadi s'identidadi sua, trastochendu in
modu malu s'isvilupu autonomu cosa sua e iscrobendidda in domu sua.
Cali iat essi sa fortza chi at a apoderai auniu impari su populu nostu, tzerriau a si cunfrontai cun
totus is aterus populus de su mundu?
Cali iat essi sa sienda e sa parti nosta chi boleus donai a s'Umanesidadi tott'intrea, acabendidda di
essi fetti mandigadoris passivus e preitzosus de unu mercau chi s'obrìgat a nc'ingurti papongius giai
matziaus de aterus?
Cumenti eus a podi castiai in is ogus, cun cunfiantzia e sa propiu dinnidadi, tottu is feminas e is
ominis de su mundu, chi no eus a tenni su coragiu e su disigiu de si castiai a intru de nosu e totu e de
cumprendi chietus e orgolliosus chini seus?
Sa battalla po s'abalentamentu de s'identidadi nosta, fendu torrai a nasci sa limba sarda tenit sa tenta
sintzilla de afortiai s'amistadi e s'aunioni de su pòpulu sardu totu cantu.
Aici feti at a podi afrontai cun confiàntzia e isperu 'onu is perigulus ma is oportunidadis puru de-i custa
globalizzazioni chi tocat, arregordeussiddu, totu is pòpulus de su mundu.
Sa nosta no esti una "santa crociata" de butegheris rassus y egoistas chi si 'olint feti apoderai is
privilègius cosa insoru, ma bolit essi una luta e un'esèmpiu po totu is populus e totu is limbas chi in su
mundu tenint tantis cosas bellas de nai!
Custu est su disigiu nostu e s'abetu de arrennesci!
(Sa primu torrada est istetia imprentada giobia passau, su 3 'e Austu)