De sas Costitutzionis et Ordinatzionis Sardiscas fatta et ordinadas po Donna Elianora Juyghissa de Arbaree, Contissa de Gociani e Biscontissa de Basso
Sa Carta de Logu est unu documentu istoricu ordinadu in centunorantottu Capidulos
Sa Carta de Logu fudi fatta peri bona memoria de su Juige Marianu IV e babbu de issa, appusti 16 annos
Elianora Juighissa de Arbaree at decidiu de da confrommai a sas necessidadi de is tempus insoro. Po su beni
de sa Republica Sardisca e cun delliberadu consigiu dat mutada in mellus, e at cumandau chi si deppiat
osservari integramenti.
In su comintzu sa Juighissa Elionora (Ilionora) fuedhat de is Principius fundativus de sa Carta de Logu (cum
ciò sìat causa chi s'accrescimentu, et exaltamentu de sa Provincias, Rexonis, Terras descendant, et bengiant
de sa Justitzia, et chi peri sos bonos Capidulos sa superbia de sos reos, e malvagios hòminis si affrenent,
et constringant, acciò chi sos bonos, et puros, et innocentis pozzant viver, et istari inter sos reos
assegurados pro paura de sas penas, et issos bonos pro sa virtudi dess'amori siant totu obedientis assos
Capidulos, et Ordinamentos de custa Carta de Logu).
ELEONORA D'ARBOREA
Lionora (Eleonora D'Arbarae) est una des prus importanti femminas de sa istoria italiana de is
tempus passaus. Contus e paraulas su sa vida sua funti meda, paghus sas testimoniantzas istoricas, filla de
Marianu IV e coiada a Brancaleone d'Oria, fut juighissa de Arbaree de su 1383 fintzas a sa morti sua, in su
1404.
Fut contra sa potentza spagnola chi boliat concuistai in dogna modo sa Sardigna, fit puru ghiadora
de unu scantu alleatzas e batallas po s'autonomia de totu sa Sardigna contra s'invasori. Cuntantu is paghus
arresultaus de custu traballu po anuiri sa genti de sa Sardigna s'arrecordu de Issa est liau a sa "Carta
de Logu", una Carta de is Leis de sa terra sua, iscritu in lingua sarda, e imperau appusti in totu sa
Sardigna. Custa podit esser condiderada una de is fromas (folma - mogliu) prus avantzadas de sa scientzia de
is leis in su tempu medievali.
Istoricus de is tempus nostrus anti postu in ispicu sa moderninadi de sa "Carta" e anti fatu
resaltai comenti n-ci fut particolari attentzioni po su mundu de is feminas, puru cun ordinamentos chi podint
esser cunsideraus "modernos". Comenti sa libertadi de sa femina acetai o refudai sa coja de aconciu apusti
unu atu rebbestu contra de issa.
Cultura: Sa Carta de Logu
Su Privilegiu de Logudoro de Mariano, Juigi de Lacon, esti de su 1080 e parit su documentu prus
antigu chi teneus.
Sa Sardigna in su tempu Medievali fiat dìvidia in 4 Giudicas, dognunu con su meri suu, unu
parlamentu, s'esertzitu e puru is Leis. Totus is Leis fiant sa Carta de Logu poita "su logu"
fiat sa terra in cui cussas leis baliant.
Oi si connosci cun precisioni feti una Carta de Logu e puru ci
funti documentus chi narrant chi ci n-di fianta atras. Esti cussa fatta ananti e su 1392 da Eleonora di
Arborea chi, in su nomini de is fillus piticcus, mantenni su Giudicau de Arborea. Is 198 articulus de sa
Carta pertocanta totus is aspettus de sa vida 'e su Statu: castigamentus po mali mannu, ordinamentos po sa
massarìa e sa pastorìa, po chini poniat fogu, po sa cassa, po cussu chi spettada a chini traballàda e sa
tutoria de is prus lenus. Po su tempu suu custa lei fiat moderna.
Chi parit che is castigamentus, comenti sa condanna a morri in su fogu o s'intzurpiamentu, parint
disapiadaus, bisongia cunsiderai is tempus de insoro e s'attenzioni posta po biri chi ci fiat voluntadi de
fai su mali. In atrus logus no ci pentzanta nimancu.
No esti istetia Ilionora a scriri is Leis. Is espertus de intzandu anti traballau po migliorai
cussas giai fattas de su babbu suu, Mariano IV, chi pertocara sa massarìa e sa pastorìa.
Sa Carta de Logu de Elianora fiat impari studiada po sa Sardigna e puru moderna, tanti chi fut
mantennia fintzas a su 1827 candu arribat sa Lei Codice Feliciano.
Notizie sulla Cultura e sulla Lingua Sarda
Data de Imprenta: 2000 - Urtima: 2006
Dicius Antigus
Sezione Lingua Sarda - Data Ultimo Aggiornamento:
2010-06-25