Lingua Sarda Bilinguismo Notizie - Relatas difitziles intro sa Cheja e sa limba

Data: 2002-12-11

Sardu: limba de sa trona

Unu lìberu azudat a cumprender bene meda sa chistione. "Pulpito, politica, litteratura" (domo imprentadora S'Alvure de Aristanis, pagines 342) faeddat de cando sas preigas in cheja fin fatas in sardu. Un'amunestu pro torrare a cussos tempos?

Est un'òpera iscritta in italianu cun sa cale Luisu Sanna, s'autore, at torradu a contare pro chie no l'ischiat, s'istoria de sas relatas intro sa Cheja e sa limba sarda. Pro more de custa cherta podimus iscoberrer chi sas preigas fin capolavoros literarios de importu.

Sun medas in Sardigna chi dian cherrer intender sa Cheja faeddende in sardu. E custu no pro una bidea natzionalitaria chi diat deper esser cummandada a sos preideros puru. Ma proite sa religione catolica est intro de sos coros, de sa mente e de sas traditziones sardas, tantu chi no si podet imaginare una cultura sarda chene sa religione cristiana. E s'issèberu chi at fattu, e sighit a fagher sa gerarchia catolica sarda, de no impreare su sardu in sa liturgia est unu dannu mannu pro ambas duas. A narrer sa beridade sos satzerdotos no an mai rinuntziadu in totu a s'impreu de su sardu. Carchi cosa de sardu, mescamente in sa biddas de intro b'est semper, ma tzertu si podet fagher de prus pro no lassare chi s'italianu siat limba de serie A e su sardu de B.

Cheja e limba sarda, duncas, si depen torrare a atoviare paris e depen chircare de esser utilosas s'una a s'àtera. S'arrejone de custa presura intro duos mundos chi si che sun lampados a largu pustis chi aian camminadu paris pro tempus meda, est in s'intragna de s'identidade religiosa de su populu. Nemos, in fatis, creo podet narrer chi su cristianesimu no s'est acumpanzadu cun sa traditzione sarda dae cando carchi preigadore romanu che l'at battidu a s'ala nostra. Calencunu diat poder narrer chi su criastenisimu sardu est "paganu" meda, ma custu est un'àteru contu.

In betzes unu lìberu chi amus atzapadu in su parastaggiu de una libreria s'istiu coladu azudat a cumprender meda bene sa chistione. "Pulpito, politica, litteratura" (domo imprentadora S'Alvure de Aristanis, pagines 342) est s'opera iscritta in italianu cun sa cale Luisu Sanna at torradu a contare pro chie no l'ischiat, s'istoria de sas relatas intro sa Cheja e sa limba sarda. Mescamente at postu s'ogru in sa bellesa e in s'impreu de su limbazu de s'isula in sas preigas. Unu traballu chi podimus narrer siat pedra de fundamentu pro totu sa chistione, e chi at a bessire a esser una "fonte" fissa de totu s'argumentu in sos annos a bennere.

Comente iscriet in sa presentada de su lìberu Antoni Pinna, diretore de s'Istitutu Issentzias Religiosas de Aristanis, "…sa cherta de Luisi Sanna a supra de s'istorias de sas preigas in Sardigna, naschet intro de sos cursos de Istoria de sa Cheja fatos in s'Istitutu de Aristanis…". E duncas no b'at fragu de cuntestatzione o de chenscia contras a sos piscamos, ma prus che àteru disizu de ischire comente sos preideros sardos ispiegaian sos misterios de sa fide a sa zente, in sardu, e comente totuinduna custa moda siat acabada pro lassare tretu a s'italianu ebia. Custu no est capitadu pro arrejones de Deus, podemus narrer, ma pro motivos totos umanos. Sa pulitica chi antis sos ispagnolos, e pustis sos piemontesos, an fatu est istada cussa de "dissardizare" sa zente finas imprende sas ainas ispirituales (o galu pagu ispirituales) de sos operadores de sa cheja. Cando su Contziliu Vaticanu Segundu at deburradu su latinu e fatu intrare sas limbas modernas, sa chistione de s'impreu de su sardu no fit galu cumprida. Como est ora peroe, a su nessi, pro chie bi credet, de torrare in setiu sa chistione.

Una preiga, l'ischimus totus, est totu su chi su preideru narat ispieghende sas iscrituras sagradas in s'aficu de insinzare a sa zente a ponner mente a su faeddu de Deus. E custas arrejonadas fin fatas, prus che àteru in sas biddas, dae s'artu de sas tronas in sas dies nòdidas e in sas festas cumandadas. Ma sas preigas in sardu, pro Luisu Sanna, sun tzertu cussos amunestos religiosos, ma sun unu "genere" de sa litteradura sarda puru. E gasi isse las trattat in s'opera sua contivizandechelas, e torrandechelas a ponnere in su logu chi meressen in contu de critica e istoria literada.

Su traballu cumintzat zustamente dae sas primas testimonias de ispainu de sas dotrinas finas a sas preigas in sardu in sa "Edade de Mesu Bascia", cando dae su latinu, a bellu a bellu, cun s'impreu de unu "sermo rusticus" cun galu lessicu meda nuraghesu, s'at abertu su camminu sa limba sarda religiosa.

In s'interis chi in Sardigna resistiat galu s'antigu Giuigadu de Arborea, un'istadu indipendente cun limba, podere e istitutziones, sa limba de sas preigas est abarrada semper cussa sarda. Pustis, cun sa pulitica fea de ispagnolos, piemontesos e italianos s'impreu de sa limba est intradu in abbas malas, ma no et mortu comente dian poder creder in medas.

Antzis s'autore de su lìberu est resessidu a agattare e a torrare a lughe totu unu mundu de autores de preigas, de preideros chi impreaian su sardu e chi fin cussentes meda de sa chistione de sa limba e de sa natzione sarda. Podimus mentovare a sa lestra (mentres rimandamus a sa letura de su lìberu sos prus interessados) inoghe Sarvadore Cossu de Piaghe, Antoni Sogiu de Ghilartzi, su canonigu Sarvadore Anzelu De Castru, su piscamu de Nùgoro Frantziscu Anzelu Maria De Martis, su prade frantziscanu Predu Maria Frantziscu Massidda, su canonigu Sarvadore Carboni, Eugeniu Sanna, Predu Casu, Efes Marras, Antoni Maria Aranginu, Predu Maria Frantziscu Màsala e miza àteros de sos cales galu isetamus de agattare sas òperas iscritas.

Una produzione manna de òperas chi s'autore at isseberadu e mentovadu pro sos chi lis at a aggradare a sighire custa materia. A sa fine de su lìberu b'est un'antologia de carchi preiga de sa prus famadas (a su nessi intro sas chi sun abarradas intreas) e chi poden esser lèghidas chirchende de cumprendere custa presura de intragnas chi b'est intro sa limba sarda e s'istoria de sa cheja in Sardigna.

A s'acabu de custu arrejonu unu pessamentu ebia: ma est possibile chi sas gerarchia eclesiasticas de como no cumprendan chi Deus, sigomente est Deus, podet faeddare in sardu puru?

Peppe Corongiu

Foto FonteSarda - Nuraghe di Barumini 2006 n. 29 vasca

Data de Imprenta: 2002-12-11

 Torra Agoa  Sighit  

Dicius Antigus